Blog – Betula Kruiden

winterperikelen

Fri, 09 Jan 2026 16:50:07 GMT

De kruidentuin in de sneeuw

De 12 heilige nachten zijn voorbij en daarmee is de oogstperiode van smeerwortel losgebarsten. Nu heb ik al onder de meest extreme weersomstandigheden smeerwortel uit de grond gehaald, maar deze keer is het wel heel spannend!
Forse nachtvorsten, sneeuwbuien, code oranje in het verkeer... Het betekent dat er zorgvuldig gepland moet worden. Het liefst haal ik wortels uit de grond, als de maan in een sterrenbeeld staat dat we associeeren met het element aarde. Het sterrenbeeld maagd is ideaal en het fijne is, dat dit een heel groot sterrenbeeld is. De maan doet er een paar dagen over om er doorheen te trekken. Al deze dagen zijn ideaal. Maar:... het weer werkt niet altijd mee. Als de grond keihard bevroren is, kan de maan nog zo mooi staan; je kunt dan geen spade in de grond steken. Ik heb de afgelopen week de weersverwachtingen elke dag op de voet gevolgd (net als de rest van Nederland maar om andere redenen; ik hoef gelukkig niet met mijn auto de weg op!) om vast te stellen of het oogsten op de goede dagen wel zou kunnen. Gaat het meer dan 4 graden vriezen? Dan wordt oogsten lastig. Ligt er een pak sneeuw? Dat is ook lastig, maar het werkt wel als een isolerende deken zodat de grond mooi zacht blijft.

Ik heb geluk: de sneeuw heeft de grond mooi beschermd en juist vandaag, de eerste van drie dagen "maan in maagd" dooit het, zodat het mogelijk is de smeerwortels op te graven. De uitdaging is nu alleen om de planten te vinden onder de sneeuw. Ik heb met een klein hand-harkje de sneeuw baan voor baan weggeharkt en vervolgens bijna dubbelgebogen gestaan om de planten te onderscheiden van de donkere aarde. Het is in feite voor de smeerwortel nog vrij vroeg: ze zijn nog niet begonnen nieuw blad aan te maken (maar goed ook met deze kou!) zodat ze bijna niet boven de grond te zien zijn.

Na een paar uur had ik toch een kruiwagen vol smeerwortels uitgegraven, en deed mijn rug een beetje pijn. Tijd om er een punt achter te zetten. Het gaat nog heel wat tijd kosten om die kruiwagen leeg te maken: de planten zijn grillig gegroeid en er zit heel veel aarde (=modder) aan. Ik ga ze beetje bij beetje lospeuteren en afspoelen, en daarna lekker binnen in lauw water verder schoonmaken. Dan afdrogen, in plakjes snijden en dan kunnen ze in de zalf of olie om te trekken.... Het is toch wel een erg arbeidsintensief proces. Gelukkig kan ik er nu verder mijn tijd voor nemen, met een fijn muziekje en een pot thee erbij. De volle kruiwagen staat in de koelcel vorstvrij maar koel; zo blijven de planten nog wel een paar dagen vers.

Intussen zijn ook de cursussen weer begonnen en ook dat is spannend met dit weer. Komende nacht wordt er weer sneeuw verwacht; zullen de wegen morgen begaanbaar zijn voor cursisten om hier naar toe te komen??? Dat kunnen we pas morgenochtend beoordelen.

kruid van de maand: Helmkruid

Mon, 13 Oct 2025 14:50:36 GMT

helmkruid in de herfst

Het is herfst en dat betekent dat er in de kruidentuin weer geoogst kan worden. De tijd van blaadjes en bloemen is voorbij; nu zijn de wortels van de kruiden aan de beurt. Elk kruid heeft zijn eigen beste deel. Heeft een plant het woord "wortel" in de naam, dan kun je er van uitgaan dat de wortel het beste deel is. Denk aan smeerwortel of adderwortel.

In de herfst oogst ik de wortels van adderwortel, heemst, helmkruid en grote klis. De oogst begint, wanneer de bovengrondse delen van de plant zijn afgestorven. De plant heeft dan zijn kracht opgeslagen in de wortel. Wanneer dat precies gebeurt, verschilt van plant tot plant, van jaar tot jaar en zelfs van standplaats tot standplaats.

Helmkruid heeft in de afgelopen jaren nogal te leiden gehad onder de extreme weersomstandigheden: langdurige droogte, langdurige nattigheid, en dit jaar weer droogte. Om te zorgen dat er altijd wel ergens wat te oogsten valt, heb ik nu helmkruid geplant op verschillende plaatsen. Dat heeft duidelijk gevolgen: de helmkruidplanten in het laaggelegen deel van de tuin, zijn vroeg in het jaar uitgegroeid en nu, begin oktober, al helemaal klaar voor de winter: de bladeren zijn bruin, de stengels worden kaal. De planten die ik hoog en droog heb uitgeplant, kwamen later op gang (helmkruid houdt wel van voldoende water...) en hebben nu nog volop groene bladeren. Door het aanhoudend zachte najaarsweer zijn er zelfs planten opnieuw gaan bloeien!

Helmkruid schijnt zo te heten, omdat het bloemetje doet denken aan een Romeinse helm; zo een met een beschermflap in de nek. Het is een heel bescheiden bloemetje met een ongebruikelijke kleur: bruinrood. Toch weten veel insecten het te vinden, zodat er aan het einde van het groeiseizoen heel veel zaaddoosjes zijn. Het zaad verspreidt zich zodat ik volgend jaar vanzelf nieuwe plantjes krijg; misschien zijn er nog vogeltjes die van de zaadjes snoepen en in de staande stengels kunnen insecten overwinteren.

Vroeger werd helmkruid wel "rode munt" genoemd, omdat de vorm en stand van de bladeren lijkt op die van munt. Toch is het geen familie van de munt en het heeft ook nauwelijks geur. De smaak is intens bitter en onaangenaam.

Alleen de wortel, die dikke, vlezige knobbels vormt, verspreid een lichte, aantrekkelijke zoetige geur als je ze in plakjes snijdt. Ik laat de plakjes wortel in olie trekken gedurende drie weken. In die tijd trekken veel van de werkzame bestanddelen van de plant in de olie, terwijl tegelijkertijd het vocht uit de wortels verdampt. Daardoor is de olie uiteindelijk lang houdbaar zonder dat er conserveringsmiddelen nodig zijn.

Vanwege de knobbelvormige wortels, wordt helmkruid sinds mensenheugenis gebruikt bij aambeien. Dat zijn in feite uitgelubberde bloedvaten die op een vervelende plek zitten. Het ontstaansmechanisme is hetzelfde als bij spataderen. Vandaar dat deze helmkruidolie een bestanddeel is van mijn Kruidenolie voor de Aderen. Daar gaan verder nog adderwortel en duizendblad in; planten die rijk zijn aan looistoffen. Looistoffen helpen uitgelubberde structuren in het lichaam, weer in model te komen. Er zijn veel kruiden die voor de behandeling van spataderen gebruikt kunnen worden. Ik heb gekozen voor deze drie, omdat ze hier goed groeien. Een ander zal misschien voor andere planten kiezen en dat kan dus evengoed werken.

Overigens is helmkruid verwant aan vingerhoedskruid, dat een sterke werking heeft op het hart. Ook helmkruid kan de werking van het hart beinvloeden; een goede reden om het niet in te nemen, maar alleen uitwendig te gebruiken. Al is helmkruid gelukkig lang niet zo sterk als het vingerhoedkruid (en het kleine zusje lelietje-der-dalen).

Arnica montana

Tue, 15 Jul 2025 14:06:30 GMT

Niet de gemakkelijkste....

Arnica montana is een plant van het hoogveen. Vanwege de naam " montana" kun je gemakkelijk denken dat hij in de bergen thuis hoort, maar ook in Nederland hebben we hoogveen: in Drenthe en de Achterhoek. Hier komt de arnica van nature voor. Inmiddels is het meeste veen door de mensen afgegraven en de arnicaplant is dan ook extreem zeldzaam geworden: hij staat op de rode lijst van met uitsterven bedreigde inheemse planten in Nederland. Voor zover ik weet, zijn er in de Achterhoek twee plaatsen waar de plant in het wild groeit. Beide plekken zijn beschermd vanwege dit nietige plantje.

De plek waar ik mijn kruidentuin heb, ligt in zo'n oorspronkelijk veenmoeras. Ook hier werd een eeuw of wat geleden turf gestoken (hoewel niet op dezelfde schaal als in Drenthe) en de grond is nog altijd erg zwart van kleur door de aanwezigheid van veen. De grond is dus van nature vrij zuur. De meeste planten houden daar niet zo van, maar Arnica juist wel. Kalk is voor Arnica montana een soort gif.

Toen ik mijn kruidentuin aanlegde, stond Arnica montana hoog op mijn wensenlijstje. Op deze grond moet het kunnen! Maar hoe kom je aan een zeldzame, met uitsterven bedreigde plant? Vrienden stuurden mij zaad op uit Zwitserland en uit Oostenrijk. Ik kweekte plantjes op, omringde ze met zorg, en zag ze vervolgens in de winter afsterven. Hoe kan dat nou? In de Alpen is het nog veel kouder, dus daar kan het niet aan liggen...

Opnieuw geprobeerd met een plantje dat ik bij een lokale kwekerij kocht (die kocht het weer in bij een kwekerij in Duitsland; ik heb een certificaat van herkomst, nodig bij beschermde planten). Deze overleefde wel de winter en liet bovendien toe, dat ik het plantje scheurde. Scheuren is een methode om planten te vermeerderen, waar deze soort zich goed voor leent. Aan het einde van elk groeiseizoen maakt de plant vanuit de wortel vanzelf nieuwe kleine plantjes aan. Als je die los snijd van de moederplant, kun je ze apart uitplanten. Dit bleek goed te werken. Ik heb in de loop van jaren vanuit dit ene aangekochte plantje, uiteindelijk hele bedden vol arnica weten te telen. Eerlijk is eerlijk: ik was er best trots op.

Het blijkt namelijk geen gemakkelijke gast te zijn. Los van de eisen die het stelt aan de grond (voldoende zuur, zeer constante vochtigheid), heeft hij ook nog eens een heleboel natuurlijke vijanden. Woelmuisjes, waarvan er hier altijd ongelofelijk veel hebben geleefd, graven hun gangen het liefst precies onder de rij met arnicaplanten door. De worteltjes van de planten komen dan in de woelgang te hangen, maken geen contact meer met aarde en het plantje krijgt geen water meer. Bovengronds zie je ze omvallen. Vooral direct na het planten is dit een groot risico, dat alleen te beperken is door twee keer per dag met de voeten de grond rond de plantjes aan te drukken.

Hebben ze dat overleefd en zijn ze eenmaal groot, dan gaan ze in mei/juni bloeien. Prachtige gele bloemen op hoge stengels. Juist die bloemen gebruik ik in de arnicazalf, littekenzalf en gewrichtszalf. En dan blijkt dat konijnen (die hier ook altijd in groten getale aanwezig waren) juist de bloemen erg lekker vinden. Ik ben jaren bezig geweest met het vinden van de juiste methode van bescherming tegen konijnen, vooral vanwege de arnica (al lusten ze van de kamille ook wel pap).

En dan is er nog een heel apart verschijnsel, dat ik alleen bij de arnica zie en bij geen enkele andere soort: soms gaan de planten gewoon spontaan dood. Zonder enige aanleiding die ik kan zien. Internet geraadpleegd: andere telers zien dit fenomeen ook en kunnen het ook niet verklaren. Je leert er mee leven: zeker een derde van de planten valt elk jaar uit. Reden te meer om elk jaar extra veel te scheuren en aan te planten. Toch was het niet voldoende om aan de vraag naar producten met Arnica bloemen te voldoen. Daarom heb ik in 2023 voor het eerst flink geïnvesteerd in plantgoed, aangekocht bij de Arnicakwekerij in Drenthe.

En toen werd het 2024.... het jaar van de overvloedige regenval. Maandenlang stonden de arnicabedden blank. Ik had er wel vertrouwen in dat de planten dat konden overleven; veen is tenslotte een natte, zuurstofarme bodem dus daar zijn ze op gebouwd. Inderdaad bleken de meeste planten na de nattigheid wel weer uit te lopen. Ze gingen ook bloeien, dus ik heb nog kunnen oogsten. Al die nattigheid lijkt zelfs voordelen te hebben: we waren van de woelmuizen verlost, voor het eerst sinds 1995. Een jaar later blijken ook alle konijnen weg te zijn (er zal wel een uitbraak van de konijnenziekte zijn geweest...). Je zou zeggen: hoera, nu gaat het voorwaarts met de Arnica montana. Maar het liep anders. De overvloedige nattigheid bracht een heel nieuw probleem mee: naaktslakken. Niet een paar, maar duizenden. Elke dag! Elke dag nieuwe! Je kon niet op blote voeten lopen, want dan stapte je steeds in de slakken. Slakken zijn hier nooit eerder een probleem geweest, waarschijnlijk door de aanwezigheid van voldoende egels, merels en wie weet: zelfs de woelmuizen. Maar deze slakken waren oneetbaar voor al deze inheemse dieren. Ook de kippen lustten ze niet (en dat was maar goed ook; ik heb me laten vertellen dat ze allerlei nare parasieten bij zich hadden, waar egels en kippen erg ziek van kunnen worden). Het was echt een plaag van Bijbelse proporties. En natuurlijk vonden de slakken van al mijn kruiden juist uitgerekend de Arnica montana het lekkerst. Ze hebben ze allemaal opgegeten. Ik heb er niet 1 kunnen redden!

Voor elk probleem bestaat een oplossing. In dit geval is de oplossing: Aziatische loopeenden. Mijn broer bleek er twee te hebben, die in de kerstvakantie bij ons kwamen logeren. Wat een grappige dieren! Ik heb ze gehouden (mijn broer vond dat goed, gelukkig) en een vijvertje voor ze gemaakt. Ze lijken zich goed thuis te voelen. In het perk waar de eenden lopen, komen geen slakken meer voor! Eten ze ze werkelijk op??? Ik heb een keer een slak in hun voerbak gelegd en ze hebben er even aan gehapt, waarna ze als een speer naar de vijver renden om de snavel schoon te maken. Veel te slijmerig, die slak! Nee, ook loopeenden eten geen slakken, maar ze eten wel de slakken-eitjes. En dat is afdoende. Ik heb weer nieuwe arnicaplanten gekocht en in dit deel van de tuin uitgeplant, en er is geen slakkenvraat! Ik heb zelfs zaad kunnen winnen. Ik ga proberen hieruit nieuwe planten op te kweken, al zal dat ook wel niet vanzelf gaan. Experimenteren dus. Ik kom er op terug...

een nieuw stuk tuin

Mon, 17 Mar 2025 17:19:12 GMT

Er zijn meerdere manieren om van een stuk grond, dat met gras of "on"kruiden begroeid is, een schoon nieuw plant- of zaaibed te maken.

Wat ik als meisje van mijn vader leerde was een intensieve, maar ook heel effectieve methode: mest er over uitspreiden en dan twee spaden diep omspitten. Wat je krijgt is schone, onbegroeide grond waar bovendien niet al te veel onkruidzaden inzitten. Je hebt immers de nieuwe bovenlaag flink diep weggehaald. Tijdens dit spitten kon je dan ook nog alle wortelonkruiden zoals kweekgras er uit vissen.

Tegenwoordig weten we dat dit diepe spitten ook nadelen heeft: het is een enorme verstoring van het bodemleven. Je zet het letterlijk op z'n kop en verbreekt vele verbindingen die in de bodem bestaan, van schimmels en fijne wortelstelsels. Bovendien stop je de mest zo diep weg, dat het een hele tijd duurt voor je nieuwe planten er iets aan hebben.

Diep spitten of ploegen is tegenwoordig "not done". Toch moet er iets gebeuren, zeker als je een dichte grasmat hebt.

Helemaal bedekken met karton is de laatste jaren een populaire methode. Als je de begroeiing onder het karton stopt en dan bovenop het karton een laagje grond aanbrengt, vergaat het gras door gebrek aan licht. Het wordt dan door het bodemleven omgezet in humus. Het karton vergaat ook en de wortels van je nieuwe planten groeien er gemakkelijk doorheen. Als je voor de bovenlaag bovendien steriele potgrond of compost gebruikt, heb je de eerste tijd geen last van onkruid. Een mooie methode die prima werkt voor een kleine stadstuin of een moestuinbak; als je dit wilt toepassen op de schaal waarop ik werk, moet je hele vrachtwagens grond van elders aanvoeren. En dat niet 1 keer, maar elk jaar opnieuw, als je steeds met schone, onkruidvrije grond wilt werken. Dat is geen doen, kost te veel brandstof en het zou de tuin ook in korte tijd flink ophogen.

Karton aanbrengen zonder de laag grond eroverheen, kan ook. Ik heb het geprobeerd op plekken waar ik al flinke planten klaar had staan om er in te zetten. Gat snijden in het karton en de plant poten in de grond die daar onder zit, water gieten, klaar. Helaas is karton niet erg bestand tegen wind en regen, dus het onkruid-onderdrukkende effect is van korte duur. Ik vond na elke windvlaag stukken karton op de gekste plekken terug.

De methode die ik bij voorkeur hanteer, is afhankelijk van het weer: ik gebruik een kleine frees, in mijn geval getrokken door een kleine tuinbouwtrekker, om de begroeiing kapot te klepelen. Ik frees daarbij zo oppervlakkig mogelijk. De planten worden door de draaiende tanden losgeklepeld van hun wortels en gaan dood. In elk geval bij droog en zonnig weer. Bij nat weer met veel regen is deze methode eigenlijk niet bruikbaar, omdat de planten gewoon opnieuw wortelen. Maar gelukkig was het de laatste week precies het goede weer: droog, zonnig, met een flinke wind en vorst in de nacht. Dat overleven de graszoden niet. Ook kweekwortels die aan de oppervlakte komen, gaan op deze manier dood. Droogte is zo ongeveer het enige waar kweekgras niet tegen kan.

Na een paar dagen uitdrogen kan ik dan nog een keer dieper frezen en voila: een mooi nieuw zaaibed, kaar voor gebruik.

voortschrijdend inzicht....

Sun, 29 Dec 2024 16:16:25 GMT

het wilgenbosje

Tuinieren en planten kweken gaat nooit vervelen en het wordt ook nooit routine. Elk jaar kom ik er achter dat er planten zijn, die niet op de optimale plaats staan en beter verplant kunnen worden. De winter is het ideale seizoen om dat te doen, omdat dan de sapstroom en de verdamping van vocht uit de planten op een laag pitje staan. De aangroei van nieuwe wortels gaat uiteraard ook langzamer, maar dat weegt niet op tegen de voordelen van verplanten in de winter.

Ook dit seizoen staat er een flinke herinrichting op het programma.

Een jaar of zes-zeven geleden heb ik, met hulp van mijn (toen werkloze) zoon, een wilgenbosje aangeplant. Behalve dat wilg natuurlijk een geweldige geneesplant is met sterke pijnstillende werking, was dit bosje toch vooral bedoeld voor onze energievoorziening: wij verwarmen onze woning met hout. We plantten de wilgen zodanig aan, dat ze in zes ofzeven jaar boompjes met lange, rechte stammen zouden moeten zijn.

Het planten van wilg is het gemakkelijkste wat je kunt doen: gewoon een wilgentak van pakweg 25 cm afknippen en voor tweederde in de grond steken. De rest gaat vanzelf. Weinig planten maken zo gemakkelijk nieuwe wortels aan.Je kunt zelfs een aftreksel van wilgenbast gebruiken om andere stekken vlotter wortels te laten aanmaken; een natuurlijk stekmediumdus.

Bovendien kun je wilgen heel gemakkelijk afzagen, waarna ze gewoon opnieuw uitgroeien.Van zo’n bosje kun je dus meerdere keren brandhout oogsten. Dat was in elk geval het idee.

Omdat wilgen vochtminnende bomen zijn, staat dit bosje op onze laag gelegen grond.En omdat ook smeerwortel een vochtminnende plant is, staat er een groot smeerwortelbed direct naast dit bos.

En toen kwam de grote droogte…..Het is nu al bijna niet meer voor te stellen, maar we hebben echt vier extreem droge jaren gehad, waarin vooral de smeerwortel het zwaar had. De wilgen niet, die groeiden ondanks alles prima door. Ik heb inmiddels drie grote bedden smeerwortel staan, omdat daar nu eenmaal erg veel vraag naar is, maar juist het bed dat grensde aan het wilgenbosje ging niet lekker. De planten bleven erg klein.

Dit jaar viel er, het zal u niet ontgaan zijn, voor het eerst weer eens overvloedig regen. De smeerwortel is nog nooit zo mooi geweest: grote vitale planten met flinke wortels er onder (die deze winter geoogst gaan worden).

Door de overvloedige watertoevoer is het nu pas echt duidelijk geworden dat de combinatie van wilg met smeerwortel niet gelukkig is. Wilgen maken oppervlakkig lopende wortels, die meters ver buiten de kroon van de boom kunnen groeien. Ze lopen dwars tussen de smeerwortels door en nemen daar kennelijk zoveel water weg, dat er voor de smeerwortel niet genoeg overblijft. Alleen buiten de kring van deze boomwortels, zijn de planten wel vitaal en groot gegroeid. Het is bovendien helemaal niet handig om houtige wortels net onder de oppervlakte in je tuin te hebben: probeer daar maar eens doorheen te schoffelen!

De conclusie is me duidelijk: de wilgen moeten niet alleen worden geoogst, maar daarna moeten de wortels ook uit de grond worden verwijderd. Dat laatste kan ik niet zelf, daarvoor zal er een kleine graafmachine moeten komen.

Het oogsten van de wilgen gaan we wel “met de hand” doen. Gelukkig kan diezelfde zoon erg goed overweg met een kettingzaag. Hij kan de bomen omzagen, waarna ze moeten worden ontdaan van takken. We hebben zondag 12 januari als datum geprikt om aan deze grote klus te beginnen. Heb je tijd en zin om een uurtje of langer te komen helpen? We maken er een gezellige samen-buiten-werkdag van, waarbij je bovendien zoveel wilgentakken en wilgenbast kunt meenemen als je wilt. We beginnen om half elf met koffie. Kom je helpen, stuur me dan even een mailtje op info@betula-kruiden.eu.

kruid in het zonnetje: goudsbloem

Mon, 05 Aug 2024 16:10:00 GMT

In de zomer wordt de kruidentuin beheerst door één plant, de goudsbloem. Fel oranje bloemen in lange rijen, afgewisseld met wat geel van het SintJanskruid of wijnruit, en veel groen van allerlei andere kruiden. Maar het oranje overheerst.

De oogst is min of meer “binnen” maar de planten zullen nog een hele tijd bloeien. Je hoeft goudsbloem niet te gebruiken om er gezonder van te worden: alleen al het kijken naar die kleur maakt je vrolijk en dat is goed voor je!

Ik gebruik goudsbloemen in diverse producten: goudsbloemzalf natuurlijk, goudsbloem huidolie maar het zit ook in littekenzalf en berken huidolie. Ik ken weinig planten die zo goed zijn voor de huid als deze! Wat er ook met de huid aan de hand is: goudsbloem is altijd goed.

Geneeskrachtige planten bevatten werkzame inhoudsstoffen en sommige van die inhoudsstoffen zijn kleurstoffen: anthocyanen (blauw), flavonoïden(geel), xanthonen (ook geel). Ook in de goudsbloem is een deel van de helende werking op de huid, terug te voeren op de kleurstoffen in de plant. Daarom wil ik mijn goudsbloemen oogsten als ze zo oranje mogelijk zijn. Daarvoor kun je het beste de bloemen jong plukken: als de eerste bloemen open gaan is de kleur het meest intens. Wordt de plant wat ouder, dan wordt het oranje wat bleker. Vandaar dat ik zo jong mogelijk pluk. Als ik eenmaal genoeg geplukt heb, laat ik de planten verder hun gang gaan. Ze zullen blijven bloeien tot het gaat vriezen in het najaar, dus daar kan ik nog maanden van genieten.

Goudsbloem is niet inheems in Nederland. De oorsprong ligt meer zuidelijk, in een milder klimaat zonder
winterse vorstperiode. In dat klimaat kan goudsbloem het jaar rond bloeien (mogelijk is de naam Calendula afgeleid van kalender?) maar in Nederland is het een éénjarige, die in de winter verdwijnt. Op beschutte plekken in de bebouwde kom zie je ze wel eens overwinteren, maar hier in het open veld is dat nog nooit gebeurd. Geen nood: al die bloemen vormen heel veel zaden, die na de winter vanzelf kiemen. Meestal is het niet nodig om goudsbloem te zaaien in het voorjaar: dat heeft de plant zelf al gedaan. Maar ja, ik ben een tuinvrouw en ik wil graag zelf bepalen welke plant wáár komt te staan. Ik moet er ook langs kunnen lopen om te plukken, dus een paadje naast de goudsbloemen is belangrijk. Uiteindelijk zaai ik dus toch zelf, netjes in rijen. Of ik spit de spontaan opgekomen plantjes uit en plant ze in een rij terug op de plek waar ik ze hebben wil.

Dit jaar liep het wat anders: door de nattigheid zijn er (nog steeds!) erg veel slakken die graag eten van pas ontkiemde goudsbloemplantjes. Ik heb tot drie keer toe opnieuw moeten zaaien. Pas toen het een paar dagen achter elkaar niet regende zodat het voor de slakken wat moeilijker wordt om overal naar toe te kruipen, kregen de goudsbloemplantjes de kans om dóór te groeien. En werd de tuin alsnog een feest van kleur.

klimaatverandering

Thu, 06 Jun 2024 11:10:04 GMT

tuinieren na de zondvloed

De voorgaande paar jaren heb ik op deze plaats geregeld gesproken over tuinieren bij extreme droogte. Ik mag zelfs zeggen dat ik er een beetje aan gewend begon te raken. Met de juiste indeling van de tuin, de juiste plant op de juiste plaats, bleek er nog best veel mogelijk.

En toen kwam de regen....

Het afgelopen jaar is er een record hoeveelheid regen gevallen. Normaal gesproken staat er in de winter wel even wat water op de laag gelegen gronden, maar dit jaar trok het niet weg. Zelfs nu nog is de grond verzadigd van water; elke bui die valt levert opnieuw plassen op.

De schade: alle vaste planten die niet op hun optimale plaats stonden, zijn dood. Ik heb, naast de grote productiebedden, ook een verzameling interessante kruiden die er vooral staan ten behoeve van de cursussen. Hier is veel van verdwenen: rozemarijn, griekse alant, hyssop, mariadistel, russische dragon... Allemaal verdronken en verrot in de bodem. Gelukkig heb ik nog een paar planten van deze soorten op andere plaatsen of in potten staan, dus we zitten niet helemaal zonder. Mariadistel kweek ik gemakkelijk opnieuw op uit zaad. Geen man overboord dus, al zien sommige stukken tuin er wel nog heel kaal uit.

Er zijn ook vaste planten verloren gegaan, waarvan ik dacht dat ze wel op de juiste plaats stonden. Zo is er van mijn bedje longkruid, dat ik zorgvuldig in de schaduw heb staan, maar één plant over. Die groeit nu wel heel goed, dus dat herstelt zich wel weer.

Wat zich niet heeft kunnen herstellen helaas, is de arnica. Ik heb vorig najaar eens flink geïnvesteerd in plantgoed, om een groot nieuw bed met arnica aan te planten. Ze stonden niet eens de hele tijd in het water en veel van de planten kwamen wel weer op toen het iets droger werd. En toen kwamen de slakken. Slakken houden van vochtige omstandigheden en vormen op dit moment in het hele land een ware plaag. Ik heb niet eerder last gehad van slakken, maar dit jaar is het echt een probleem. Behalve al mijn nieuwe arnicaplanten, hebben ze ook mijn hele collectie dahlia's opgegeten!

Een ander probleem dat zich voordoet door het aanhoudende natte weer, is het gras. Ik begrijp waarom Nederland waterland vooral een koeienland is geworden: op natte gronden overwoekert het gras echt alles. Het is niet bij te benen. Schoffelen in natte grond gaat niet, uittrekken met de hand kan ook niet omdat de wortels heel veel grond vasthouden. Als ik het gras met wortel en al moest afvoeren, zou ik zowat de hele tuin afvoeren.... Het enige wat ik kan doen, is maaien. Hoera voor mijn nieuwe elektrische bosmaaier!

Is er dan helemaal geen goed nieuws? Jawel hoor. De smeerwortel, een plant van slootkanten en natte weilanden, heeft het nog nooit zo goed gedaan. En de valeriaan, een echte moerasplant, was bijna verdwenen. Nu staat er opeens overal valeriaan die wel twee meter hoog wordt en prachtig bloeit.

Moraal van dit verhaal: het blijft een kwestie van de juiste plant op de juiste plaats. Komend najaar volgt er nog een verhuisronde om dat nog beter voor elkaar te krijgen.

omheinen tegen de konijnen

Fri, 15 Mar 2024 16:14:59 GMT

dilemma

Ik hoor wel eens in de media, dat het niet goed gaat met de konijnenstand in Nederland. Ik zou een ieder die zich hier zorgen over maakt, willen uitnodigen om een kijkje te komen nemen in mijn kruidentuin (en dan ook wat konijnen mee te nemen; er zijn er genoeg!).

Hier ter plaatse vormen konijnen een plaag waar ik voor de kruidenteelt veel last van heb. Nog los van de kuiltjes die ze graven waar je gemeen je enkels in kunt verstuiken, blijken konijnen graag te eten van bepaalde kruiden, zoals kamille. Jonge planten krijgen nauwelijks de kans om uit te groeien, waardoor de oogst al een paar jaar op rij tegengevallen is. Ook op de bloemen van arnica zijn ze dol. Maar nog vervelender en schadelijker is de gewoonte, om jonge plantjes uit de grond te trekken en dan te laten liggen. Heb ik net een heel bed ingeplant, ligt de volgende dag driekwart van de plantjes naast het plantgat. Dat betekent: verlies van planten en extra werk.

Om de planten te beschermen tegen dit soort "zinloos geweld" heb ik alle plantenbedden omheind met gaas. Nu heb ik jaren geleden al eens gehoord van een vriend die wilgentenen teelde (voor het vlechten van manden), dat de enige manier om konijnen echt te weren is: gaas van anderhalve meter hoog een halve meter diep in de grond graven en een hele meter er boven uit laten steken. En dan niet te strak spannen, want dan kunnen ze er in klimmen.
Op deze manier is het aanbrengen van konijnengaas een enorme klus en ook een flinke investering.

Ik probeer het iets simpeler te houden. Een paar jaar geleden ben ik begonnen met het aanbrengen van een gaas van 50 cm hoog, gewoon bovengronds, maar wel tegen de grond afgewerkt met een houten plank. Dat leek te werken: die zomer had ik geen last van konijnen. Konijnen houden in feite niet van hoogtes: als ze de kans krijgen, zullen ze onder een obstakel door kruipen in plaats van er overheen te springen. Door het gaas goed in de grond vast te zetten (met tentharingen) in combinatie met de plank, is het voor konijnen onmogelijk er onderdoor te kruipen. Helaas leerden ze na een jaar dat eroverheen springen toch niet zo eng is, en kreeg ik alsnog schade in de teeltbedden. Daarom ben ik het gaas gaan ophogen tot een meter, en tot nu toe werkt dat afdoende.

Daarbij loop ik wel tegen een dilemma aan: welk materiaal te gebruiken? Je kunt prachtige kant-en-klare konijnennetten kopen die heel eenvoudig aan te brengen zijn en zo nodig ook gemakkelijk te verplaatsen. Helaas worden deze gemaakt van kunststof. Ik probeer zo veel mogelijk plastic-vrij te leven (wat niet meevalt!). Vandaar dat de keuze in eerste instantie viel op kippengaas van ijzer. Maar laten we eerlijk wezen: ook de productie van staal is niet bepaald vriendelijk voor het milieu. In feite ben ik er persoonlijk van overtuigd dat wij als mensheid niet zozeer andere producten moeten gaan gebruiken, maar vooral moeten we minder gaan gebruiken. Net zoals we niet zozeer "schone" energiebronnen moeten aanboren, maar op de eerste plaats minder energie gaan gebruiken. Daar is de meeste winst te behalen voor het klimaat en ons leefmilieu.

Toch ben ik een beetje gezwicht voor het gemak van kunststof: een deel van de tuin heb ik omheind met kunststof konijnennet, dat ik in het voorjaar gemakkelijk kan verwijderen om de tuin met de trekker te kunnen bewerken. Het ziet er bovendien heel netjes en strak uit. De rest is gedaan met (hergebruikt) metaalgaas en zelf geteelde bamboestokken; slordiger maar zeker zo effectief.

hoog water

Fri, 29 Dec 2023 13:38:44 GMT

midwinter 2023

Soms zeggen beelden meer dan woorden....

Een groot deel van de kruidentuin staat blank. Is dat een probleem? Dat merken we in het voorjaar wel. Er zullen vast wel planten zijn die er niet tegen kunnen dat hun wortels langere tijd geen zuurstof krijgen. Anderzijds: sommige planten zijn daar op gebouwd. Ik heb op de lager gelegen gronden, die nu onder water staan, juist de moeras- en oeverplanten staan, zoals moerasspirea, smeerwortel, adderwortel en heemst. Die gaan het wel redden. Ook staat hier heel veel Arnica montana en dat vind ik wel een beetje spannend. Het is van huis uit een plant van veengronden, die ontstaan zijn door gebrek aan zuurstof in de bodem, dus logischerwijs zou ook de Arnica zich wel moeten kunnen redden... We gaan het zien.

Het wordt deze winter wel een uitdaging om de smeerwortel te oogsten! Lieslaarzen aan!

Elk nadeel heeft zijn voordeel: er zullen dit jaar veel engerlingen in de bodem verdrinken. En woelmuizen misschien ook.

het ritme van de seizoenen (deel 2)

Fri, 03 Nov 2023 15:18:19 GMT

Herfst in de kruidentuin

Toen ik nog een jong studentje was maakte ik een "seizoenentafel" in mijn studentenkamer. Je moet íéts als je drie hoog achter in de stad woont. In oktober was er altijd een overvloed aan boomvruchten en vlammend gekleurde bladeren voor op de herfsttafel; in november werd de tafel, net als de natuur buiten, eentonig bruin. In rust.

Er is wel iets aan het verschuiven in de seizoenen. Het is nu november en pas nu verschijnen de vlammende herfstkleuren. Veel bomen hebben nog volop groen blad; geen wonder dat de herfststorm van gisteren zo veel schade heeft aangericht in heel Europa: al die bladeren vangen veel wind.

Voor het werk in de kruidentuin heeft het verschuiven van de seizoenen ook effect: de herfstoogst begint aanmerkelijk later. In de herfst oogsten we de wortels van bepaalde planten, maar pas wanneer de bovengrondse delen van de plant zijn afgestorven. Dan heeft de plant alles wat waardevol is uit de bladeren gehaald en opgeslagen in de wortel. Een wortel gaan opgraven terwijl de plant nog groen blad heeft, is eigenlijk gewoon zonde: het gehalte aan nuttige en waardevolle stoffen in de wortel is dan niet optimaal. Nu de herfst pas in november serieus op gang komt, kan ik later aan de herfstkruiden beginnen: de wortels van heemst, helmkruid, adderwortel, grote klis en zeepkruid. In de herfst is het werk in de kruidentuin zo totaal anders dan in lente en zomer; nu geen romantische mandjes vol bloemen en geurige blaadjes, maar een spade, een kruiwagen en modderige laarzen. Wortels buiten afspoelen met ijskoud water uit de regenton. Daarna gelukkig naar binnen in de verwarmde zalfkeuken, om de wortels verder schoon te maken en dan: snijden, snijden, snijden. Ik heb er letterlijk al blaren van op mijn hand!

Ook voor de "on-"kruid beheersing heeft het verschuiven van de seizoenen effect. Eerder probeerde ik de lastige onkruiden (dat is vooral gras) goed weg te hebben voordat de eerste nachtvorst een einde aan het groeiseizoen maakte. Vervolgens moest ik er wat op verzinnen om de grond wel op één of andere manier bedekt te houden gedurende de winter. Kale grond is slecht voor het bodemleven, dus verzamelde ik allerlei organisch materiaal zoals hefstbladeren, stro of karton, om de bodem bedekt te houden.

Dit jaar duurt het een eeuwigheid voordat de eerste nachtvorst een einde maakt aan de groei van onkruiden. Er bloeit zelfs nog Oostindische kers in de kruidentuin; toch echt een plant die het loodje legt bij de eerste spoortjes van winterse kou. Het onkruid (lees: straatgras en knoopkruid) onder controle houden is niet langer mogelijk: de grond is te vochtig om nog te kunnen schoffelen of wat dan ook te doen om het gras een halt toe te roepen. Voordeel daarvan is wel, dat ik me geen zorgen hoef te maken over kale bodems: de hele tuin ziet er groen uit. Nadeel is dat ik niet weet, hoe ik hier in het voorjaar weer een "tuin" van moet maken. Maar dat zien we dan wel weer.

Jonge plantjes, die ik volgend voorjaar een plek wil geven in de kruidentuin, durf ik tussen al dat onkruid niet goed te laten staan. Grote kans dat ze volledig overwoekerd raken en volgend voorjaar niet meer terug te vinden zijn. Daarom spit ik ze uit en zet ze in een potje bovenop een opkweektafel, veilig met gaas beschermd tegen kauwen, duiven, konijnen en andere liefhebbers. Als er dit jaar toch nog een strenge winter komt, zal ik de potjes in de koude kas zetten en er het beste van hopen.

overvloedige regenval

Thu, 03 Aug 2023 14:29:19 GMT

Tuinieren in een ouderwetse Nederlandse zomer

Na alle droogte perikelen van de laatste jaren is het een verademing: een ouderwetse Nederlandse zomer. Koele dagen, veel regen.... De Achterhoek is in geen jaren zo mooi groen geweest.
Sommige planten houden van veel water en gedijen het best onder deze omstandigheden. Neem bijvoorbeeld de smeerwortel: een plant van slootkanten en natte weilanden. In de droge zomers die we gehad hebben, had deze plant het erg moeilijk. Nu het eindelijk weer eens echt regelmatig (veel) regent, zie ik de planten opleven: ze groeien beter, planten die verdwenen leken te zijn duiken weer op, het blad is weelderig groen en ze bloeien mooi. Onder al dat blad zal deze plant een dikke, lange en stevige wortel vol heilzame stoffen kunnen maken. En dat is mooi, want de vraag naar smeerwortelzalf is enorm toegenomen en ik zal komende winter nog veel meer zalf moeten maken dan vorige winter.

Natuurlijk zijn er ook planten die wat minder enthousiast reageren op dit weer; dat zijn dan in de meeste gevallen uitheemse planten, die afkomstig zijn uit drogere en warmere streken. Lavendel, tijm en salie redden zich wel, maar de Echinacea heeft het moeilijk. Van huis uit een bijna-woestijnplant, is al die regen hier niet zo welkom. Misschien moet ik ze volgend jaar eens in de kas planten; kijken hoe ze dat bevalt.

De echte uitdaging in het tuinieren met zo veel regen, is de onkruidbeheersing.
Onkruid bestaat niet, hoor ik wel eens. Inderdaad zijn veel kruiden die ik in mijn producten gebruik, ook in het wild te vinden en worden ze door veel tuinlieden als ongewenst beschouwd. Denk aan brandnetel, duizendblad en weegbree. Toch bestaan er ook in mijn ogen wel degelijk "ongewenste" kruiden.
Hoe veel last je hebt van onkruid hangt van een aantal factoren af: het weer, jouw eigen kijk op kruiden en de bodem waarop je tuiniert.
Een paar jaar geleden was ik op bezoek bij een collega kruidenteler in Zeeland, die zijn planten op zware zeeklei heeft staan. Een grondsoort die lastig te bewerken is, maar wel heel vruchtbaar: de smeerwortel bijvoorbeeld wordt daar twee keer zo groot als hier. Maar het meest opvallend was wel de afwezigheid van onkruid. Het enige probleem voor hem waren de wortelonkruiden: heb je eenmaal distel (om maar een voorbeeld te noemen) in de zware klei zitten, dan krijg je die er niet meer uit. Het toeval wilde dat er op zijn perceel geen distels voorkwamen, dus was onkruidbeheersing helemaal geen punt voor hem.
Zelf tuinier ik op venige zandgrond; schraal en zuur. Het is niet voor niets dat deze grond pas aan het begin van de twintigste eeuw voor het eerst ontgonnen werd. Daarvóór wat het hier venig moerasland. Men is hier pas op gaan wonen en gewassen gaan verbouwen, toen alle betere gronden in het land al bezet waren. Het grote probleem van zandgronden zijn de zaadonkruiden: planten die uit zaad ontkiemen blijven de hele zomer door (en in zachte winters ook de hele winter door) steeds opnieuw opkomen. Gras is een hele lastige; niet voor niets in Nederland een zuivelland geworden: bij nattige omstandigheden groeit het gras altijd harder dan andere planten. (En wie slaagt er in van al dat oneetbare gras iets hoogwaardigs en voedzaams te maken? De koe.)
Mijn kruidentuin dreigt nu ook langzaam maar zeker door gras overgenomen te worden. Als het een paar dagen achter elkaar niet regent, kan ik schoffelen en dan houd ik het gras wel onder controle. Zeker als de zon schijnt is schoffelen in lichte zandgrond erg effectief. Maar een paar dagen geen regen, is nu al een paar weken niet meer voorgekomen...
Een ander probleemonkruid, dat vooral hier in de Achterhoek berucht is, is het knopkruid: een uitheemse plant die binnen een paar dagen van kiemplantje kan uitgroeien tot volwassen plant die op zijn beurt weer zaad vormt. Schoffelen heeft nauwelijks zin onder natte omstandigheden, want er hoeft meer 1 draadje van het wortelgestel te blijven zitten, en de plant groeit vrolijk verder, zoals je kunt zien op de foto hierboven. het enige wat helpt, is de plant met wortel en al uittrekken en afvoeren. Maar:.... de kleverige, veenhoudende grond gaat als een bal om het wortelgestel heen zitten en laat zich er niet uit kloppen. Uiteindelijk zit er niets anders op dan al dat onkruid met wortelkluit en al ter plaatse, zo dicht mogelijk bij het bed waar ze uitgetrokken zijn, op een hoop te zetten en dan maar te hopen dat het compost wordt. Deze week heb ik zo'n hoop opgezet en ik heb er nog wat kippenmest doorheen gemengd. Hopelijk kan ik dit materiaal over een paar maanden weer aan de grond terug geven.

Permacultuur?

Tue, 13 Jun 2023 10:35:10 GMT

enkele principes uit de permacultuur in de kruidentuin

Dit is géén blog over permacultuur. Ik weet echt niet genoeg van permacultuur af om daar een blog over te schrijven. Ik weet wel dat permacultuur steeds interessanter wordt, nu het klimaat duidelijk aan het veranderen is. In mijn kruidentuin in de Achterhoek is droogte nu al vier van de laatste vijf jaren een serieus probleem en ik geloof niet dat dat snel zal veranderen. We zullen er mee moeten leren omgaan in land-en tuinbouw en daar kan permacultuur bij helpen.

Permacultuur is (zoals ik het zie) een methode van biologisch telen die in eerste instantie is ontwikkeld om plantengroei in droge klimaten mogelijk te maken. Met de methoden uit de permacultuur kunnen zelfs landbouwgronden die volledig verwoestijnd zijn, weer vruchtbaar gemaakt worden. Zover is het in de Achterhoek nog niet, maar het is toch interessant om te zien hoe ze dat doen.

kruid van de maand: berk

Mon, 27 Mar 2023 08:22:00 GMT

Betula alba

In de botanische betekenis van het woord, is de berk helemaal geen kruid, maar een boom. Als we met het woord "kruid" bedoelen: een plant met geneeskrachtige eigenschappen, dan is de berk zeker een kruid!

Berk of Betula in het latijn, is een loofboom die een rijzige, slanke vorm heeft en in de winter heel mooi laat zien wat voor kleuren ze allemaal in huis heeft. Met de mooie witte bast is het misschien wel de eerste boom die een kind leert herkennen. Onderaan is de bast gescheurd en zien we wit en zwart, verder naar boven toe gaat het stralende wit overheersen. De dunne twijgen worden bij oudere bomen steeds langer en gaan naar beneden hangen. In de winter is de kleur van deze twijgen goed te zien: prachtig warm roodbruin, een kleur waar rust van uitstraalt. Ergens in maart verschijnen aan de toppen van deze twijgen de mannelijke katjes, nu nog in knop. De vrouwelijke katjes zie je wat hoger op dezelfde twijgen zitten.

Berken houden van water; ze staan graag op natte plekken en groeien daar heel goed. Toch kunnen ze ook groeien juist op droge plekken, zoals op de heide. Of op andere ongunstige plaatsen, waar andere loofbomen het niet meer redden: hoog in de bergen of in het koude Scandinavië. De berk is taai en weet zich onder de meest extreme omstandigheden te redden.

Heel kenmerkend van de berk is de beweging van de twijgen. Bij het minste zuchtje wind dansen de hangende twijgen sierlijk heen en weer. Soepel en gracieus. Geen wonder dat deze boom als vrouwelijk gezien wordt. En ook geen wonder dat ze kan helpen ons lichaam soepel te houden. Berk stimuleert namelijk de nieren in je lichaam, waardoor je meer urinezuur kunt lozen. Urinezuur is een afvalproduct van je eiwitstofwisseling en het speelt een belangrijke rol in het ontstaan van chronische gewrichtsklachten. Door berk te gebruiken, houdt je de hoeveelheid urinezuur in je lichaam lager en daarmee ontlast je je gewrichten. Mooi hoe de boom in haar beweging, dit laat zien!

Berk kun je op twee manieren tot je nemen: je kunt de jonge bladeren plukken, drogen en er thee van zetten. Deze thee mag langdurig gebruikt worden en smaakt goed. Wel eerst laten drogen; thee van vers berkenblad is heel wrang van smaak. Door het drogen verdwijnt het wrange en wordt de thee iets zoet en geurig. De andere manier om van de mooie werking van de berk te profiteren is in de vorm van sap. In berkenbomen komt al vroeg in het voorjaar de sapstroom op gang. Tot het moment dat de bladeren aan de boom zich ontvouwen, kun je dit sap heel gemakkelijk uit de boom oogsten. De klassieke methode maakt gebruik van een boor, waarmee je een gat maakt in de stam. Daar stop je een precies passend buisje in en dan hang je er een fles onder om het sap op te vangen. Als je genoeg sap hebt haal je het buisje er uit en stop je het gaatje dicht met een stukje kurk of wat mos. Eenvoudiger is het om het uiteinde van een tak af te knippen, de buigzame, taaie tak naar beneden te buigen en er een fles aan te binden. Het sap druppelt gestaag uit de boom en je kunt per dag wel tot 3 liter uit 1 tak winnen. Dit sap is waterig, maar heeft toch ook een kenmerkende smaak, iets zoet door de vele natuurlijke suikers in de berk. Als je dit vers opdrinkt, reinig je je lichaam van binnenuit. Je kunt het ook gebruiken als badwater of om je haar mee te wassen: berkenwater is erg goed voor huid en haar.

Sinds een paar jaar verwerk ik zowel de gedroogde bladeren als het sap van de berk in een drank, die heel geconcentreerd is en het heel gemakkelijk maakt om zo'n inwendige reinigingskuur te doen. Ik noem het Betula's Elixer. Dat betekent dat ik in de maand maart steeds flessen in mijn grote berkenbomen heb hangen. Dagelijks controleer ik of de fles al vol is en als ik 5 liter bij elkaar heb, ga ik aan de slag om er elixer van te maken. Uiteraard doe ik dit alleen met grote, volwassen bomen. Jonge boompjes zou je te veel uitputten als je er liters sap uit haalt.

Ik hoor vaak mensen zeggen dat ze allergisch zijn voor berk. In werkelijkheid reageren ze allergisch op het stuifmeel van de berk; deze mensen kunnen thee van berkenblad of het sap van de berk gerust gebruiken. In feite ben ik er zelfs van overtuigd dat een "grote voorjaarsschoonmaak" van je lichaam met behulp van berk, de allergie zal verminderen.

het ritme van de seizoenen (deel 1)

betula.kruiden@gmail.com (Thea van hoof) — Tue, 03 Jan 2023 16:19:07 GMT

midwinter

In land- en tuinbouw leef je met de seizoenen, en ik denk dat dat voor een kruidenteler nog sterker geldt. Je bent altijd op zoek naar het beste moment om het allerbeste uit elke plant te krijgen, en om dat te doen moet je wel het ritme van de plant zelf, volgen.
Er is ook zo iets als respect voor het ritme van de natuur. Zo probeer ik altijd gedurende te "twaalf heilige nachten" de rust te bewaren. De twaalf heilige nachten zijn de nachten tussen kerst (25 december) en driekoningen (6 januari). In deze periode ontvouwt zich de winterzonnewende: de dagen worden langzaamaan weer langer, en de nachten korter. Dat gaat niet in één keer, maar ontplooit zich in deze periode. Pas na 6 januari is het verschil gemakkelijk waarneembaar. Het is bij uitstek een periode voor inkeer, rust, met een goed boek bij de kachel zitten of een winterslaap houden.
Idealiter laat ik gedurende deze periode de tuin, de planten en de bodem zo veel mogelijk met rust.

Ik ervaar het als één van de wonderen van de natuur, dat planten dit ritme in de kosmos waarnemen. Niet alle planten reageren er even sterk op; voor sommige is temperatuur het belangrijkste. Maar er zijn veel planten, die zich niet zozeer laten leiden door temperatuur, maar eerder door daglengte.
Neem bijvoorbeeld de plant smeerwortel (Symphytum officinalis). Een plant met geweldige geneeskrachtige eigenschappen, die al eeuwenlang wordt toegepast om wonden, botbreuken en allerlei gewrichtsklachten te behandelen. Modern wetenschappelijk onderzoek heeft de werking bevestigd en verklaard door de aanwezige chemische bestanddelen in deze plant. En wat blijkt? De plant is altijd waardevol, maar het hoogste gehalte aan de voornaamste bestanddelen (allantoïne) vinden we in de periode tussen de winterzonnewende, en het uitlopen van de plant in het voorjaar. Ik heb dan ook vele jaren de maand februari als oogstmaand voor smeerwortel gehanteerd.

Nu loop ik tegen een probleem aan: er is zó veel vraag naar smeerwortelproducten (smeerwortelzalf, gewrichtsolie), dat ik de oogstperiode heb moeten uitbreiden. Vorig jaar heb ik de hele periode na de twaalf heilige nachten, tot eind maart, smeerwortel geoogst. En nog was het niet genoeg: de smeerwortelzalf van vorig jaar is schoon op! Nu wil het toeval dat vandaag, 3 januari (eigenlijk een paar dagen te vroeg dus), de maan in het sterrenbeeld stier staat. Dat heeft een versterkend effect op het wortelgebied van planten. Daarom heb ik vandaag een uitzondering gemaakt en ben ik alvast met spade en kruiwagen de tuin in gegaan om de eerste smeerwortels te oogsten. Die moeten nu drie weken trekken in de zalf, dus ik kan gerust terug in mijn stoel bij de kachel kruipen en verder gaan met de welverdiende winterrust!

kruid van de maand: adderwortel

betula.kruiden@gmail.com (Thea van hoof) — Sun, 04 Dec 2022 18:38:07 GMT

Het lijkt misschien een beetje vreemd om over een kruid van de maand te beginnen, wanneer het buiten net niet vriest, het vroeg donker wordt en de bomen hun blad bijna kwijt zijn. Maar juist als de bomen en kruiden hun blad hebben losgelaten, zit er heel veel kracht in de delen van de plant die de winter zullen overleven; in dit geval de wortel.

Als het woord "wortel" in de naam van de plant voorkomt, kun je er gerust van uit gaan dat het meest waardevolle deel van deze plant zich onder de grond bevindt. Denk aan mierikswortel, kliswortel, of smeerwortel. Het meest waardevolle deel van de plant is wat we willen oogsten, en wanneer dat een wortel is, is de beste tijd: de donkere tijd van het jaar. Vandaar dat de periode november/december in het teken staat van het opgraven van wortels.

planten scheuren

betula.kruiden@gmail.com (Thea van hoof) — Mon, 17 Oct 2022 13:31:24 GMT

vermeerderen van planten

Hoe ga je te werk? Dit werk gaat het beste in de donkere maanden van het jaar, dus najaar, winter en voorjaar. Het is geen probleem als de bladeren helemaal verdwenen zijn door de winterkou, maar dat maakt het natuurlijk wel lastiger om de plant terug te vinden. Daarom zijn voor- en najaar praktischer. Kies een dag uit dat je regen kunt verwachten, maar de temperatuur niet al te laag is.

kruid van de maand: guldenroede

betula.kruiden@gmail.com (Thea van hoof) — Thu, 11 Aug 2022 13:44:57 GMT

Het is half augustus en veel kruiden in de kruidentuin zijn over hun hoogtepunt heen. Stond de lente in het teken van de jonge groene blaadjes, en lag de nadruk in de eerste helft van de zomer op bloemen en geurige kruiden, zo in de tweede helft van de zomer is er niet zo veel te oogsten voor mij.
Toch zijn er enkele interessante planten die juist in deze tijd van het jaar op hun best zijn. In deze omgeving (Achterhoek) vallen de goudgele bloempluimen van de guldenroede op in wegbermen en bosranden.

Helaas zie je hier in het wild bijna uitsluitend de uitheemse Canadese guldenroede (Solidago canadensis). Deze invasieve exoot is een blijvertje in ons landschap, en hij is prachtig om te zien en prima te gebruiken als snijbloem in een vaas. Toch is het jammer dat we de inheemse "echte" guldenroede zo weinig zien; hij is namelijk veel krachtiger in zijn werking dan de Canadese variant.

De "echte" guldenroede heet in vakjargon Solidago virgaurea en het is een krachtig nierstimulerend kruid. Hij wordt best groot (maar net niet zo groot als zijn Canadese neef) en heeft ook pluimen met goudgele bloemen. De bladeren van beide soorten lijken sprekend op elkaar (het is tenslotte familie), maar de bloempluim is gemakkelijk van elkaar te onderscheiden. De bloempluim van de Canadese guldenroede heeft een ruitvorm en de bloemen zijn goudgeel. De inheemse guldenroede heeft meer langwerpige, cylindervormige bloempluimen. De bloemen hebben wel een donkergeel hartje, maar de bloemblaadjes zijn helder lichtgeel, bijna lichtgevend. We noemen deze kleur "sulfurgeel", naar de kleur van zwavel. Bloemen die deze kleur vertonen hebben vaak, net als zwavel, een sterk reinigend effect op het lichaam. Het lichaam heeft heel wat systemen die er op gericht zijn om de lichaamsvloeistoffen zuiver en constant te houden, en daarvan zijn de nieren een goed voorbeeld: de nieren scheiden overtollig water uit en daarin opgelost gaan allerlei afvalproducten mee, waar je lichaam van af moet. Dat stroomt dus samen met je urine lekker weg uit je lijf; opgeruimd staat netjes.

Als je lichaam om wat voor reden dan ook moeite heeft met het uitscheiden van water (oedeem, hoge bloeddruk) of afvalstoffen (denk vooral aan urinezuur, dat betrokken is bij allerlei gewrichtsaandoeningen), dan kan het nuttig zijn de nieren een handje te helpen. Veel kruiden zijn hiervoor te gebruiken, zoals bijvoorbeeld brandnetel, berkenblad of heermoes, maar de echte guldenroede is hier wel de kampioen. Wil je huisarts je plaspillen voorschrijven? Probeer het dan eerst eens met een kuurtje guldenroedethee. Dit kruid werkt zo sterk op de nieren, dat ik niet zou aanraden om het continu te gebruiken. Af en toe een kuur is prima; voor langdurig gebruik zijn andere kruiden (zie hierboven) beter geschikt. En wat zo mooi is aan het gebruik van kruiden: het forceert nooit. Bij een plaspil zal je lichaam meer urine gaan produceren, of dat nou gunstig is of niet. Bij guldenroede bepaalt het lichaam nog altijd zelf of het wel of niet méér vocht gaat uitscheiden; ga je van guldenroedethee niet méér plassen, dan had je lichaam de guldenroede (en ook de plaspil) niet echt nodig.

midzomerklus

betula.kruiden@gmail.com (Thea van hoof) — Wed, 13 Jul 2022 15:31:36 GMT

het scheren van de hagen...

Een grote klus waar ik, eerlijk is eerlijk, elk jaar een beetje tegen op zie in het midden van de zomer: het scheren van de hagen op ons terrein. Je ziet ze niet meteen als je de kruidentuin bezoekt, maar zoals iedereen op het platteland hebben ook wij een aantal hagen die ons terrein scheiden van de buren.
Vroeger hadden we een hele grote meidoornhaag. Ik weet niet of ik daar al eens over verteld heb? Mooi landschappelijk, historisch verantwoord en een paradijs voor broedende vogeltjes, maar een ramp als er gesnoeid moet worden. Als er ook maar één klein takje in het gras blijft liggen, wordt de doorn (het heet niet voor niets meidoorn ) zo hard dat je er trekkerbanden op lek kunt rijden (echt waar, het is ons overkomen).

Dus: exit meidoornhaag. We hebben nu alleen nog beuken en ligusterhagen, die zijn een stuk vriendelijker. Ik scheer ze altijd pas na midzomer, als de vogeltjes de kans hebben gehad om te broeden en de jongen uitgevlogen zijn (hoop ik).

Zoals je ongetwijfeld weet, probeer ik in de verzorging van mijn kleine stukje wereld zoveel mogelijk kringlopen te sluiten en natuurlijk evenwicht mogelijk te maken. Daarom ben ik zuinig met organisch materiaal. Alle organisch materiaal is een potentiële verbeteraar voor de bodem. Onkruid, herfstbladeren, as uit de houtkachel, zelfs het zaagsel van het brandhout wordt op één of ander manier gebruikt om het bodemleven te stimuleren en te voeden. Maar wat doe ik met het snoeisel van hagen????

Op de composthoop gooien gaat niet: het zit vol kronkelige houten takken die niet verteren op een composthoop. Fermenteren gaat ook niet: daarvoor moet je het materiaal stevig op elkaar drukken zodat er geen zuurstof in zit. Een beetje zoals je zuurkool aanstampt in een zuurkoolvat, of zoals de veehouders in Nederland hun gras of maïs aandrukken om het in te kuilen (ze rijden er met de trekker overheen; gegarandeerd stevig aangedrukt). Maar hoe doe ik dat met een paar kruiwagens vol kronkelige takken vol groen blad?

Eerlijk is eerlijk: ik heb geen sluitende oplossing voor dit vraagstuk. Ik heb wel eens pogingen gedaan om het snoeisel op een hoop te leggen, aan te zuren en af te dekken met plastic, in de hoop dat er fermentatie op gang zou komen. Helaas; na een jaar rusten was het materiaal volledig uitgedroogd maar nog steeds keihard dus niet bruikbaar in de composthoop. Ik heb het ook geprobeerd in een afvalcontainer. Die zijn stevig en je kunt ze goed afsluiten. Met brandnetel en andere wortelonkruiden werkt dit: die kan ik in een kliko fermenteren zodat ik het materiaal later op de composthoop kan gebruiken. Maar met kronkelige houten takken lukt het niet.

Het enige wat ik kan bedenken is dit: op een takkenril storten en dan maar hopen dat er allerlei nuttige dieren zoals egels en vogels gebruik van gaan maken. Of gebruiken om de mulchlaag onder de braamstruiken aan te vullen. De afbraak in zo’n mulchlaag gaat heel langzaam, maar zo komt het tenminste het leven in de bodem onder deze struiken ten goede.

Suggesties zijn welkom!

wortelonkruiden

Thu, 28 Apr 2022 09:13:00 GMT

Wortelonkruiden, of: hoe zet ik oud grasland om in een tuin?

Afgelopen winter heb ik opnieuw een stuk land, dat niet in gebruik was, toegevoegd aan de kruidentuin. Op dit stuk land groeide van alles: allerlei grassoorten, waaronder kweek (Triticum repens, een gevreesd onkruid maar ook een zeer nuttig geneeskruid), zuring, duizendblad, en nog veel meer.

Ik heb wel vaker dit soort oud grasland in cultuur gebracht en ik heb er inmiddels verschillende methoden op los gelaten. Het grootste probleem zijn de planten die met een diepe, sterke wortelstok in de bodem overleven. Als je zulke wortels doorsnijdt vergroot je het probleem: elk stukje wortel groeit uit tot een nieuwe plant. Deze planten zijn sterke groeiers en ze kunnen gemakkelijk andere planten overwoekeren. Hoe kom je er toch van af?

gif spuiten

De eenvoudigste methode wordt hier in de omgeving nog altijd (helaas) veel toegepast: spuiten met onkruidverdelgingsmiddelen zoals Roundup. Dit spul vernietigt het bladgroen in de planten met als gevolg dat planten oranje-geel verkleuren en vervolgens dood gaan. Inmiddels is voldoende bekend over de zeer schadelijke werking van dit goedje op de natuur en onze eigen gezondheid en we kunnen alleen maar hopen dat de Europese Unie binnenkort eindelijk overgaat tot een verbod op dit spul. Voor mij is deze methode nooit een optie geweest.

frezen

Een methode die in het verleden al eens goed gewerkt heeft is deze: in een periode van droge vorst reed ik twee tot drie keer per week over het perceel met mijn tuinbouwtrekkertje met een frees er achter. Een frees hakselt de bovenlaag van de grond in kleine stukjes. Niet handig als je kweek wilt bestrijden, want de kweekwortels worden in kleine stukjes gehakt zodat je juist méér kweekplanten maakt. Toch werkt dit goed als je het kunt doen bij droog weer. Er is namelijk 1 ding waar kweekwortels echt niet tegen kunnen en dat is uitdroging. Door het frezen een paar keer te herhalen, komen alle stukjes wortel wel een keertje aan de oppervlakte en drogen ze uit.
Afgelopen winter zat ik dus te wachten op het betere winterweer: heldere luchten en vorst, liefst met flink wat wind. Helaas… deze winter hebben we dat soort weer niet gehad. Het was zelfs zo warm, dat de planten dik op het land bleven groeien. Ik had daarom geen andere keuze dan het land met een ploeg te laten omwerken.

ploegen

Een ploeg werkt veel dieper en keert de grond letterlijk om: de begroeiing komt onderin te liggen en gaat daar dood door gebrek aan licht en lucht. De ondergrond komt boven op te liggen, zodat je in één keer een akker vol donkere, onbegroeide aarde krijgt. Zeer effectief om van de meeste grassen en kruiden af te komen en ze leveren nog voedsel op voor het bodemleven. Wel zet je op deze manier het bodemleven, bestaande uit microscopisch dunne schimmeldraden en ontelbare nuttige bacteriën en bodemdiertjes, letterlijk op z’n kop, waardoor het ernstig verstoord raakt en een hele tijd nodig heeft om te herstellen. Niet iets wat ik elk jaar zou willen doen.

Ploegen heeft helaas weinig effect op de hardnekkige wortelonkruiden zoals kweek en duizendblad. Die kunnen ook op grote diepte overleven en lopen gewoon weer uit. Er zit dan niets anders op dan elk stukje dat dapper zijn kopje boven de grond laat zien, alsnog met een schoffel te lijf te gaan. Er is dus aardig wat nazorg nodig, maar gelukkig werkt het weer nu wel mee: het is zonnig, droog en winderig. Elke kweekworteltje dat ik boven de grond haal, droogt uit en legt het loodje. Meestal raap ik ze op om ze schoon te maken en in mijn droogkast verder te drogen want, zoals gezegd: het is een nuttig kruid waar je prima thee van kan zetten.

afdekken met papier

De laatste jaren is er veel belangstelling voor een heel andere methode van “ontginnen”, waarbij de grond helemaal niet verstoord hoeft te worden en er toch onkruidvrije bedden gemaakt kunnen worden. Hierbij maak je gebruik van papier of karton. Dit leg je op de bodem met begroeiing en al. Daardoor krijgen de grassen en kruiden geen licht meer en zullen ze dood gaan. Het karton zelf is gemaakt van pure cellulose, dus van de celwanden van plantaardige cellen, en het is volledig composteerbaar. Als alles goed gaat gaat het karton precies lang genoeg mee, om alle planten die er onder zitten te laten verteren. Er zit wel een groot probleem aan deze manier van werken: in Nederland waait het nogal vaak. Er zijn héél veel stenen, zandzakjes, grondankers of gewoon grond nodig om te voorkomen dat karton of papier weg waait. Sommige mensen bedekken daarom het karton met potgrond om daar dan vervolgens in te gaan zaaien of planten. Dat kan op kleine schaal natuurlijk best, maar niet op de oppervlakken waar ik mee te maken heb.

Vorige winter heb ik met karton gewerkt op een klein stukje dat wat meer beschut lag. Er zat daar veel winde in de grond: een (on)kruid dat met wortelstokken heel diep in de grond bijna niet te bestrijden is. Door de grond met karton (gewoon grote lege dozen zonder opdruk of tape) af te dekken, heb ik kunnen voorkomen dat de winde mijn nieuwe stuk tuin kon overwoekeren. Ik maakte met een mes gaten in het karton om daarin de planten te planten die ik in deze nieuwe tuin wilde hebben, en gaf ze ook via dat gat water. Het heeft goed gewerkt: alle planten zijn goed aangeslagen, flink uitgegroeid en aan het einde van de zomer was het karton vrijwel verteerd. Winde heb ik nog niet terug gezien. Ook in de kas gebruik ik graag papier of karton om de bodem te bedekken. Hier heeft het, naast het onderdrukken van ongewenste kruiden, nog een functie: het beschermt de bodem tegen al te grote hitte door het branden van de zon in de zomer.

Voor grotere stukken land in open terrein is de methode ongeschikt gebleken. Op de eerste plaats is het niet doenlijk om zoveel lege kartonnen dozen te verzamelen om een echt groot oppervlak mee te bedekken. Ik kocht daarom een speciaal papier dat voor dit doel gemaakt wordt. Dit papier zou zeker een paar maanden niet scheuren, zelfs als het nat werd, zo werd mij verzekerd. Ik heb er de rand van mijn nieuwe stuk tuin, waar de grove ploeg de boel niet netjes achter gelaten had, mee afgedekt. Toen ging het stormen. Ik heb de stukken papier gelukkig terug gevonden en opnieuw op de grond gelegd. Met zware balken en stenen heb ik ze grondig rondom vastgelegd. Helaas: door de inwerking van water gaat het papier juist bij de stenen scheuren, zodat het alsnog weg waait! Ik zal gewoon moeten schoffelen om hier de laatste wortelonkruiden alsnog uit te krijgen.

Moeder Aarde houdt er niet van om onbedekt te zijn (ga maar na: de enige plekken waar je in de natuur kale aarde ziet, zijn het strand en de woestijn). In het verleden heb ik ook wel grond bedekt met andere materialen. Worteldoek bijvoorbeeld. Dat is me slecht bevallen. Het eerste jaar gaat het nog wel, maar na verloop van tijd valt er vanzelf veel organisch materiaal boven op het worteldoek en gaan daar allerlei planten groeien, waar dat juist niet de bedoeling was. Het doek gaat dan juist in de weg zitten want je kunt er niet schoffelen en ook moeilijk wieden. Bovendien is het gemaakt van kunststof dat op den duur ook uit elkaar valt. Ik vind nog regelmatig draden uit het worteldoek terug. Ik wil het niet meer op mijn tuin hebben!

Wat mij wel heel goed bevallen is, is het gebruik van “kuilgras”balen. Je kent ze wel: die grote ronde balen “hooi” die in plastic ingerold zijn. Ze worden gebruikt als veevoer. Zodra het plastic beschadigd is, gaat de inhoud schimmelen en is dan niet meer geschikt om aan dieren te voeren. Dan is zo’n rol in feite super materiaal om de bodem te bedekken: je haalt alle plastic aan de buitenkant er af en dan kun je het “hooi” als een tapijt afrollen over je grond. Als je een laag maakt die dik genoeg is, zal er geen onkruid doorheen groeien. Je maakt eenvoudig openingen in de afdeklaag om vaste planten in te planten en laat de natuur verder het werk doen. Het materiaal verteert in een half jaar tijd om prachtige, luchtige en humusrijke grond achter te laten.

kruid van de maand: smeerwortel

Thu, 17 Feb 2022 14:35:00 GMT

Smeerwortel is al jaren een favoriet van mij, en van veel klanten in de webwinkel : smeerwortelzalf is met stip het meest verkochte product.

Je kunt smeerwortel in heel Nederland vinden in slootkanten en drassige graslanden. Deze plant houdt van natte voeten. Met zijn grote, spitse grijsgroene bladeren en de hangende trosjes met bloemetjes en alle tinten lila, roze en wit, valt hij wel op tussen het gras. De hele plant is bedekt met stugge, harde, rechtopstaande haren en voelt aan als schuurpapier. De grote bladeren eindigen in een punt die naar de grond toe buigt en ook de buisvormige bloemetjes zijn naar beneden gericht: deze plant laat duidelijk zien dat zijn grote kracht zich onder de grond bevindt. De Nederlandse naam is niet voor niets smeerwortel!

Die wortel is op zijn krachtigst in de tweede helft van de winter, dus na de winterzonnewende, maar vóór het voorjaar. Ik begin met oogsten direct na de jaarwisseling en ga daar mee door tot in maart. De zwarte wortel kan heel lang worden, zodat het een beste klus kan zijn om die er uit te krijgen. Daar komt nog bij dat de wortel gemakkelijk breekt met een karakteristiek “knappen”: de enige plant die je zelfs aan zijn geluid kunt herkennen! Elk klein stukje wortel dat achterblijft, loopt uit tot een nieuwe plant. Het is dan ook verstandig goed na te denken voordat je deze plant in je tuin zet: op de plek waar jij hem plant, zal tot in lengte van dagen smeerwortel groeien!

Toen ik pas hier in Halle woonde, was er in de tuin één plek in het bijzonder waar in de winter altijd plassen water op stonden. Kennelijk bevond zich in de bodem een ondoordringbare laag. Op die plek heb ik smeerwortel geplant, om ze ondoordringbare laag te doorbreken. Er heeft nooit meer water op gestaan… Ook moestuinierders kunnen de smeerwortel waarderen, omdat hij een flinke massa blad maakt, die zich erg goed leent om compost van te maken. Het blad verandert in korte tijd in aarde, je kunt het bijna zien gebeuren. Dat blad zit boordevol mineralen die de plant met zijn lange wortels uit diepe aardlagen heeft gehaald.

Ik vind de latijnse naam van deze plant ook veelzeggend: Symfytum van sym = samenvoegen (denk aan symfonie en synthese) en fytum =plant. Deze plant is ongeëvenaard in het samen brengen van wondranden, of het nu gaat om huid, eelt, pezen of botweefsel. Vandaar dat ik hem, naast de pure smeerwortelzalf, ook verwerk in gewrichtszalf, gewrichtsolie en voetbalsem.

kruid van de maand: heemst

Sun, 03 Oct 2021 17:35:00 GMT

Best een beetje vreemd om begin oktober over een kruid van de maand te praten, omdat veel kruiden al volop in herfststemming zijn. Dat geld zeker voor de heemst.

Ik heb de heemst pas een paar jaar geleden ontdekt, maar ik ben een enorme fan geworden. Wat een prachtige plant! Met grijsgroene fluweelzachte bladeren, statig rechtop een imposante verschijning in de tuin. Onder goede omstandigheden wordt deze plant groter dan ik. In de oksels van de bladeren weggedoken verschijnen de bloemetjes, beeldig wit met een paars hartje. Bescheiden, maar ze bloeien langdurig. De hele zomer kan ik van de plant genieten zonder dat ik er iets mee moet.

Pas in de herfst, als de bloemen verdwenen zijn en de bladeren verkleuren en verdorren, wordt de heemst interessant voor mijn bedrijf. Alles wat deze grote plant in de loop van de zomer heeft opgebouwd, stopt hij in zijn wortels, om zo de winter te overleven. Ik graaf de dikke, taaie en lange wortels op en win het zoete sap dat er uit stroomt. In de wortel van heemst zitten zó veel slijmstoffen, dat het sap gelerend werkt. Het wordt vanzelf een gelei, daar hoef je niets voor te doen. En je kunt heel veel uit 1 plant halen.

Slijmstoffen zijn lange tijd een beetje veronachtzaamd in de fytotherapie. Iedereen is op zoek naar planten met stoffen, die een heftig effect hebben op het menselijk lichaam. Slijmstoffen werken verzachtend: ze leggen letterlijk een beschermend laagje om al onze slijmvliezen en andere weefsels heen. Misschien niet zo indrukwekkend als de actieve stoffen uit cannabis, valeriaan of papaver, maar ook veel minder gevaarlijk. Er lopen een heleboel mensen rond, die een beetje bescherming en zachtheid goed kunnen gebruiken. Denk maar aan al die mensen met een lekkende darm, of astmatische luchtwegen…

Ik heb de eerste heemstwortels van dit jaar inmiddels verwerkt tot kruidensiroop voor de luchtwegen, gemengd met smalle weegbree (ook zo’n fantastische beschermer voor alle slijmvliezen) en tijm. Ik heb me voorgenomen te gaan experimenteren met een mengsel speciaal voor de bescherming van maag en darmen, met kamille en munt bijvoorbeeld. Wordt vervolgd.

kruid van de maand: Sint-Janskruid

Thu, 15 Jul 2021 11:25:00 GMT

De maand juli is de maand dat ik druk ben met het oogsten van Sint-Janskruid, omdat die nu op zijn best is. Nu merk ik dat er over dit kruid veel misverstanden bestaan, dus ik wil er even op inzoomen.

Sint-Janskruid is een heel algemeen voorkomende plant op zanderige bodems op zonnige plaatsen; je ziet hem dus veel staan in wegbermen en op taluds. De plant wordt ongeveer zo hoog als het omringende gras en doet er alles aan om daar bovenuit te komen met zijn zonnig gele bloemetjes. In principe is het een éénjarige plant, maar vaak overleeft hij de winter en bloeit het volgende jaar gewoon weer.

Deze plant dankt zijn naam aan het feit, dat hij begint te bloeien op de feestdag van Sint Jan ofwel Johannes de Doper, die valt op 24 juni. Op die dag vieren we de zomerzonnewende, zoals het feest van de winterzonnewende begint op 24 december, kerstavond. Nu was het de afgelopen paar jaar zo dat de bloemen van het Sint-Janskruid een paar weken vóór 24 juni al verschenen, maar dit jaar liep hij weer keurig in de pas. De plant bloeit de hele zomer door met elke dag nieuwe bloemetjes. De bloemetjes zijn zonnig geel en hebben een stralenkransje van gele meeldraden. Ik ken geen zonniger bloem dan deze. Ik pluk (ijs en weder dienende; het moet wel droog zijn) dagelijks deze bloemetjes en doe ze in olie, die ik vervolgens in het volle licht zet om te trekken. Door inwerking van zo veel mogelijk zon, wordt het zonnige karakter van het Sint-Janskruid nog versterkt en kleurt de olie rood.

Sint-Jansolie kent een lange traditie en is heel veelzijdig in gebruik. Het is een verwarmende massageolie, erg fijn voor verkrampte spieren. Het heeft een heilzaam effect op de zenuwen, zodat het ook ingezet kan worden bij zenuwpijnen. Het is heilzaam voor de huid en voorkomt winterhanden en -voeten. En het is de beste brandzalf; ik heb er grote tweedegraads brandwonden pijnloos en restloos mee zien genezen.

Giftig???

Toch hoor ik vaak de opmerking: die plant is giftig!

Dat is gebaseerd op een hele opstapeling van misverstanden.

Op de eerste plaats wordt de plant vaak verward met Jacobskruiskruid. Het zal wel iets te maken hebben met de naam: afgeleid van een andere heilige met een J. Bovendien groeit jacobskruiskruid op dezelfde soort plaatsen, wordt het ongeveer even hoog en bloeit het ook met gele bloemetjes. Daar houdt de overeenkomst wel op; als je de moeite neemt om echt te kijken blijken de twee planten helemaal niet op elkaar te lijken. Jacobskruiskruid is inderdaad giftig, vooral voor schapen en paarden, in mindere mate voor de mens. Schapen en paarden zijn wel zo verstandig het kruid in de wei te laten staan; ze weten best wat goed voor ze is. Het gaat alleen wel eens mis wanneer er jacobskruiskruid in hooi zit, want dan herkennen ze het niet meer.

In het verleden is het wel eens voorgekomen, dat de Voedsel en Waren autoriteit een partij Sint-Janskruid afkeurde, omdat er giftige stoffen in werden aangetroffen. Het gaat om de beruchte Pyrrolizidine Alkaloïden (PA’s). Bij nader onderzoek bleek dit Sint-Janskruid net zoiets als hooi voor een schaap of paard: er zat niet alleen gedroogd Sint-Janskruid in, maar ook wat jacobskruiskruid. In gedroogde toestand waren ze niet meer van elkaar te onderscheiden. De PA’s in deze partij vervuild Sint-Janskruid kwamen uit het jacobskruiskruid (en andere onkruiden), niet uit het Sint-Janskruid. Zo heeft het Sint-Janskruid de reputatie gekregen die het niet verdient: er zitten echt géén giftige stoffen in!!!

Toch is er wel reden om Sint-Janskruid met enige voorzichtigheid te gebruiken. Het is een geneeskruid en moet ook als zodanig worden toegepast. Neem Sint-Janskruid alleen in, als je geen medicijnen gebruikt. Sint-Janskruid blijkt de dosering van veel reguliere medicijnen, vooral anti-depressiva, te verstoren en dat kan inderdaad gevaarlijk zijn. Ik vind dat geen reden om Sint-Janskruid gevaarlijk te noemen: het gevaar komt op zijn minst evenzeer, misschien zelfs volledig, van de reguliere medicijnen. Je moet alleen wel weten waar je mee bezig bent, en dat geldt in feite voor alle geneeskrachtige planten.

Ter geruststelling: in Sint-Jansolie voor uitwendig gebruik zitten andere stoffen uit de plant, dan in een thee of tinctuur die je inneemt. Je kunt gerust Sint-Jansolie op de huid gebruiken, ook als je medicijnen slikt. Ga er alleen niet mee in de zon liggen, want je huid wordt gevoeliger voor zonlicht zodat je sneller verbrandt.

tussen de buien door tuinieren, deel 2: onkruid

Fri, 28 May 2021 08:13:00 GMT

Behalve het oogsten van de kruiden, is er nog een uitdaging bij buiïg weer: het onkruid onder controle houden.

schoffelen

De meest efficiënte methode om onkruid onder controle te houden is de schoffel. Met een schoffel snijd je de onkruidplanten net onder de oppervlakte van de grond, af. Zo komt de plant los van zijn wortels. Zeker in de volle zon is dit een hele snelle en effectieve methode, omdat door de zon de afgesneden plant snel zal verdorren. Ook planten die je net niet goed genoeg raakt om ze door te snijden, zullen toch hun houvast aan de grond kwijt zijn en dat is funest in de volle zon. Je moet natuurlijk wel alleen schoffelen op de plaatsen waar geen “gewenste kruiden” staan, dus je tuin moet enigszins structuur vertonen. Vandaar dat ik de kruiden allemaal in lange rijen geplant heb: tussen de rijen door kan ik snel grote oppervlakken schoffelen, zeker met de in breedte instelbare duwschoffel die ik veel gebruik.

Bij regenachtig weer heeft schoffelen niet veel zin. De doorgesneden planten blijven op de grond liggen, krijgen een bui over zich heen en vormen al snel nieuwe worteltjes. Een paar dagen later is al niet meer te zien dat je geschoffeld hebt. Er zit niets anders op dan alle “ongewenste kruiden” op te pakken en af te voeren (naar de composthoop; hij is al aardig hoog), wat dus extra werk betekent. Overigens is het wel gemakkelijker om de planten op te pakken en uit te trekken, als je eerst met de schoffel door de grond gaat. Ze liggen dan lekker al los. Bovendien neem je dan minder van de wortelkluit mee. In de wortelkluit blijft veel grond hangen, zeker als die nat is (en zeker als het veenhoudende grond is, zoals hier in de tuin) en die grond wil je liever op zijn plaats laten. Veel grond in de compost is niet goed voor het composteringsproces, dus elke hand vol onkruid dient te worden uitgeschud. Je zou er een lamme hand van kunnen krijgen, en zand in je haar…

Gelukkig groeien de ongewenste kruiden door de lage temperaturen niet zo hard, dus ik houd het allemaal nog wel bij. En gelukkig breekt op dit moment de zon door, dus komend weekend gaat er weer geschoffeld worden!

De zegeningen van Hemelwater,

Mon, 24 May 2021 14:30:00 GMT

Of: Tussen de buien door tuinieren

Na een droge en koude aprilmaand, waarin de Achterhoek alweer zorgelijk droge grond kende, hebben we nu een paar weken veel neerslag. Hosanna! Er gaat niets boven hemelwater! Alle planten groeien gestaag door en zien er gezond uit. De groei gaat niet heel snel, omdat het nog steeds erg koud is, maar dat doet er niet zo veel toe. Als ik over de tuin loop, wordt ik blij van alles wat ik zie: weelderig groen, in alle tinten. Bloesem is mooi, maar ook al die tinten groen maken de lente zo prachtig. En bloesem is er ook: de fruitbomen hebben langdurig gebloeid, de laatste appels en peren hebben nu nog bloesem, maar op dit moment is het vooral de meidoorn die de show steelt.

kruiden oogsten…

De weersomstandigheden betekenen wel een nieuwe uitdaging als het gaat om kruiden oogsten. Normaal gesproken oogst je kruiden in de ochtend, direct na het opdrogen van de dauw. Nu heb ik in geen weken dauw gezien; alle water in de tuin is regenwater. En dat is er niet alleen in de vroege ochtend, maar de hele dag. Telkens als het even niet regent, trek ik er op uit met mijn mandje en mijn schaartje om kruiden te plukken, maar meestal zijn ze gewoon nog niet droog of begint het alweer te druppelen. Om de kruiden te kunnen verwerken tot zalf, huidolie of thee, moeten ze droog en schoon zijn. Ik moet mijn werkwijze dus een beetje aanpassen.

Plukken in bomen of struiken valt nog wel mee: de plantendelen die je moet hebben, hangen hoog boven de grond zodat er geen modder op zit. Er waait bovendien flink wind doorheen, zodat ze snel opdrogen na een bui. Zo heb ik al met al toch nog “gewoon” berkenblaadjes kunnen plukken. Met de meidoorn is het een beetje lastiger: de bloemetjes groeien in dichte trossen, waar het regenwater lekker in kan blijven hangen. Soms schud ik de takken eerst een keer flink, en ga ik pas daarna aan het plukken. Het meeste aanhangende water is er dan af (en sommige insecten ook!).

…en drogen

De arnica bloeit inmiddels ook, gelukkig met grote bloemhoofdjes op lange stengels hoog boven de grond. Die bloemen zijn wel schoon, maar ze kunnen wel vrij lang water vasthouden in hun hartje. Daar heb ik iets op gevonden: na het plukken spreid ik een stuk keukenpapier uit, en daar leg ik de bloemen één voor één op de kop op, zodat het water uit de hartjes kan druipen. Na ongeveer een uur zijn ze droog genoeg om ze verder te verwerken (in de zalf).

De grootste uitdaging op dit moment zit in het lievevrouwebedstro. Dit is een teer, klein plantje dat bij voorkeur in de schaduw of tussen andere planten groeit. Omdat het altijd laag bij de grond groeit, wordt het gemakkelijk vuil door opspattende modder. En omdat er zelden zon op schijnt en weinig wind langs waait, blijft het lang nat. Het is echt zoeken naar de momenten dat het lang genoeg droog blijft om dit te kunnen plukken, en dan nog moet ik ze eerst een tijdje op een stuk keukenpapier leggen, voordat ze de droogkast in kunnen. Gelukkig zijn er wel af en toe van die drogere dagen, zodat ik toch al een aardig voorraadje heb kunnen drogen. Het drogen van kruiden is niet mijn hoofdactiviteit, maar voor het Slaap Lekker mengsel dat ik graag op markten en evenementen verkoop, is dit kruidje wel een essentieel onderdeel. Het drogen van kruiden gebeurt in de zonnedroger die midden op de tuin staat. Ook dit is een uitdaging: de kast werkt op zonne-energie, en doet het gewoon niet zo goed als de zon niet schijnt. Gelukkig is in deze tijd van het jaar de zon al behoorlijk krachtig, zodat elk glimpje van de zon tussen de buien door, veel warmte meebrengt.

klimaat in de kruidentuin

Sun, 11 Apr 2021 13:28:00 GMT

klimaatverandering in de kruidentuin

We bevinden ons nu al een tijdje in de overgang van winter naar lente; een overgang die lang gerekt wordt door het koude weer, met af en toe opeens een warme dag, als een voorproefje van de goede tijden die in het verschiet liggen. Ik heb al op blote voeten in de tuin gewerkt terwijl het deze week weer sneeuwde!

Afgelopen winter stond in het teken van de ombouw naar een meer klimaatbestendige kruidentuin. Jaren geleden heb ik de kruidentuin van de lager gelegen grond naar hoger terrein verplaatst, omdat er die winter langdurig water op het laaggelegen stuk land stond. Daarna kwamen drie jaren op een rij met uitzonderlijke droogte en hitte, wat veel planten slecht bekomen is.

In de periode van grote droogte heb ik een nuttige observatie gedaan: de moerasplanten (in dit geval: heemst) die precies ten noorden van mijn jonge berkenboompje stonden, groeiden goed, omdat precies in het middaguur de schaduw van dit boompje over de planten viel. De rest van het heemst-bed stond de hele dag in de volle zon, en deze planten bleven ernstig achter in groei en vertoonden ook ondergronds meer aantasting en vraat (konijnen, woelmuizen…)

Bomen!

Ik heb mijn conclusies getrokken: ik moet de planten een plaats geven die bij ze past. Mijn hele voorraad planten heb ik verdeeld in drie categorieën: zonneplanten, bosplanten en planten-die-van-natte-voeten-houden. Vervolgens heb ik plaatsen op mijn land gezocht, die hier bij passen. Voor de zonneplanten was het gemakkelijk: de hele kruidentuin lag nu al een paar jaar op de ideale plek, hoog en droog in de volle zon. Voor de bosplanten en de moerasplanten was het wat lastiger, maar gelukkig ligt een deel van onze grond beduidend lager. Juist hier heb ik, een jaar of vier geleden, een heleboel boompjes geplant. De bedoeling van deze boompjes was in eerste instantie om brandhout voor onze kachel te telen, maar ik koos hiervoor natuurlijk wel geneeskrachtige boomsoorten die snel groeien (berk en wilg), zodat deze bosjes inmiddels aardig wat schaduw werpen. Met hulp van een hoveniersbedrijf heb ik een deel van de boompjes gerooid om twee open plekken te maken, die juist in het zuiden begrenst worden door bomen. Op deze nieuwe open plekken heb ik de bosplanten (schaduw vanaf 11 uur) en de moerasplanten (laagst gelegen grond, schaduw rond het middaguur) gezet. De planten zijn op hun nieuwe plek goed aangeslagen en ze zien er nu al beter uit dan de afgelopen twee lentes! Ik probeer de principes van de permacultuur in te passen in de bestaande situatie hier ter plaatse: maak gebruik van de diepere beworteling en de schaduw van bomen en struiken. Juist de combinatie van bomen, struiken en kruiden zorgt voor het beste ecosysteem met de grootste biomassa en de gezondste planten.

zonnekruiden

Deze nieuwe schaduwtuinen zijn volgeplant, waarna ik ook de zonnetuin volkomen op z’n kop heb gehad. Het totale areaal kruiden is inmiddels verdubbeld, en het wordt zo langzamerhand wel érg veel werk om alles nog met de hand te onderhouden. Daarom heb ik er voor gekozen in de zonnetuin alleen nog maar rechthoekige plantenbedden te maken. Daardoor is het mogelijk de grond te bewerken met een machine. Niet dat dat vaak nodig is: op de helft van de bedden staan vaste planten zoals lavendel, salie, wijnruit. Hier hoeft alleen maar gewied en geoogst te worden. Maar voor de eenjarige planten (goudsbloem, kamille, viooltjes, Sint-Janskruid) heb ik een vruchtwisselingsplan gemaakt, zodat deze planten elk jaar op een andere plek komen te staan. Dit helpt de planten gezond te houden. Juist het maken van nieuwe zaaibedden voor deze eenjarige planten kan heel mooi met een machine. Ook sommige vaste planten hebben graag elk jaar een nieuwe plek met verse grond, zoals munt. Tijm en grote klis verplaats ik elke twee jaar. Zo zal deze tuin er toch nog elk jaar een beetje anders uit gaan zien.
Ik hoop er komend najaar nog wat interessante bomen en struiken bij te planten, om een nog beter ecosysteem in de kruidentuin te maken.

de zaaikalender

Tue, 23 Feb 2021 18:10:00 GMT

Nu het tuinseizoen van start gaat (wat een heerlijk weer!) wil ik iets vertellen over het gebruik van de zaaikalender.

Bij alle planten, maar zeker bij geneeskrachtige planten die de basis vormen van verzorgings- en gezondheidsproducten, is het van belang dat de plant de gelegenheid krijgt zich optimaal te ontwikkelen. Alle werk in de tuin is er op gericht om de omstandigheden waarin de planten groeien, zo goed mogelijk te krijgen. Daarbij denk je natuurlijk in de eerste plaats aan licht, bodem, water en plantenvoeding, maar ik ga nog een stapje verder: ik maak gebruik van de biologisch-dynamische zaaikalender.

biologisch-dynamisch

De biologisch-dynamische landbouw is een landbouwmethode die al in het begin van de twintigste eeuw is ontwikkeld. Bij biologisch-dynamisch boeren staat de zorg voor een gezonde bodem centraal. Eén van de methoden die deze landbouwrichting heeft ontwikkeld, is het gebruik maken van de invloed van de maan op de sapstroom in planten. We weten allemaal dat de maan invloed heeft op de beweging van water op onze planeet, wat zich uit in eb en vloed. Die invloed blijkt ook te bestaan op veel kleinere en minder zichtbare waterbewegingen, zoals het stromen van sap in planten. In feite weten we dit al heel lang; elke boomkweker zal je kunnen zeggen dat je bomen niet moet snoeien met volle maan, omdat de sapstroom naar boven dan zo sterk is dat de boom langdurig kan blijven “bloeden”.

In de biodynamische landbouw heeft men dit gegeven verder uitgewerkt. Met behulp van veldproeven op verschillende boerderijen in Duitsland heeft men de invloed van de beweging van de maan aan de nachtelijke hemel, op de ontwikkeling van planten heel gedetailleerd in kaart gebracht. Daarbij is gebleken dat op sommige dagen de ontwikkeling van bloemen wordt bevorderd, op andere dagen meer de ontwikkeling van de wortel, weer op andere dagen de vruchtvorming en op nog andere dagen de vorming van bladeren. De maancyclus blijkt vier fasen te omvatten, die elk een dag of twee, drie duren, waarbij achtereenvolgens de ontwikkeling van bladeren, vruchten, wortel en bloemen wordt gestimuleerd. Deze cyclus herhaald zich constant, zowel bij klimmende als bij dalende maan. Dat laatste is wel een interessant, nieuw inzicht: de oude volkswijsheid dat bomen “bloeden” bij volle maan, blijkt in de praktijk toch een beetje anders te werken. Ergens is dit wel logisch: ook als de maan “nieuw” en bijna onzichtbaar is, is ze er natuurlijk wel en oefent ze haar invloed op de waterstromen op aarde gewoon uit. Het gaat er om hoe ver de maan van de aarde verwijderd is, en of er een beweging naar een hoger punt aan de hemel (stijgende maanbaan) of naar een lager punt aan de hemel (dalende maanbaan) te zien is. De maan kent hierin een cyclus van vier weken, die je dus gemakkelijk kunt verwarren met de cyclus van volle maan- afnemende maan- nieuwe maan- wassende maan.

vier natuurkwaliteiten

De vier delen van de plant die achtereenvolgens door de positie van de maan worden gestimuleerd, worden ook wel aangeduid met de natuurkwaliteiten water, vuur, aarde en lucht. Bovendien blijken ze aan de hemel herkenbaar te zijn aan het dierenriemteken waarin de maan zich bevindt. Net als de zon en de planeten, beweegt ook de maan zich, van de aarde af gezien, door deze gordel van sterrenbeelden. Ze doet 28 dagen over een complete rondgang, waar de zon een jaar over doet. Door deze associatie met sterrenbeelden en oude benamingen voor de vier elementen, wordt deze hele wetenschap vaak als mythisch gezien en niet serieus genomen, maar het heeft met astrologie hoegenaamd niets te maken.

Het in kaart brengen van de bewegingen van de maan langs de dierenriem is een hele klus, die ik gelukkig niet zelf hoef te doen. Sinds jaar en dag wordt jaarlijks een nieuwe kalender uitgebracht waar dit allemaal in terug te vinden is, met praktische tips voor het gebruik in de tuin. Zo worden de twee weken dat de maan dalend is, “planttijd” genoemd. De sapstroom is dan in het algemeen naar beneden gericht, waardoor planten gemakkelijker aanslaan bij het (ver-)planten. Ook staat bij elke dag aangegeven of het een blad-, vrucht-, wortel- of bloemdag is. Hier maak ik in de praktijk veel gebruik van. Zo heb ik afgelopen zaterdag en zondag (worteldagen) adderwortel, heemst, smeerwortel en helmkruid geplant: kruiden waarvan ik te zijner tijd de wortels wil oogsten. Gisteren was het bloemdag en heb ik een groot nieuw bed ingeplant met Arnica montana, waarvan ik de bloemen gebruik.

Ook voor de oogst en de verwerking van de kruiden gebruik ik de kalender. Bladdagen hangen samen met vocht, waardoor schimmelvorming gestimuleerd wordt. Deze dagen zijn daarom niet geschikt om plantaardige producten te maken voor langdurige bewaring. Ik zal nooit een zalf of olie maken op een bladdag.

Er zijn meerdere biodynamische zaaikalenders in omloop. Ik gebruik al jaren die van Maria Thun (tegenwoordig samengesteld door haar zoon Matthias Thun), maar de andere zijn vast ook goed.

de dagen lengen

Mon, 01 Feb 2021 07:56:00 GMT

Het is 1 februari en nog volop winter, en toch zijn er veranderingen te bespeuren in de natuur. In het donkerste deel van de winter stonden de levensprocessen in alle planten op een heel laag pitje. Nu worden de dagen langzaamaan weer langer en sommige planten reageren daar op.

smeerwortel

Neem bijvoorbeeld de smeerwortel. Dit is een plant die in de grond overwintert: in de herfst sterven de bladeren af, waarbij ze al snel de kleur van de aarde aannemen en inderdaad goede voeding vormen voor het bodemleven. De plant verzamelt zijn krachten in de wortel, die onder de grond wacht op betere tijden. Het gaat nog een paar maanden duren voordat de smeerwortel zich weer bovengronds zal laten zien, want het is geen “vroege vogel”, maar toch zijn er nu al veranderingen gaande in de stofwisseling in de wortel. Uit onderzoek is gebleken dat het gehalte aan allantoïne, een belangrijke werkzame stof in de smeerwortel, hoger wordt na de winterzonnewende. Dat is de reden dat smeerwortel het beste geoogst kan worden in de maand februari: alle energie van de plant zit nog opgeslagen in de wortel en het allantoïnegehalte is het hoogst. Ik had me voorgenomen vandaag te beginnen met de oogst, maar nu is de grond nog keihard bevroren. Morgen nog maar eens proberen.

berkensap

Een ander product van de kruidentuin dat samenhangt met het langzaam lengen van de dagen, is het sap van de berkenboom. Sommige bomen reageren meer op daglengte dan op de temperatuur, maar voor de sapstroom in de berk zijn beide nodig: langer wordende dagen en vorstvrij weer. Dan komt de sapstroom op gang en gaan de knoppen aan de kale takken zwellen. De nieuwe blaadjes komen er aan. In deze korte periode, tussen de winterzonnewende en het uitlopen van de knoppen, kan het sap van de berk gewonnen worden. Met goed weer en de maan in de juiste positie, kan een boom liters sap per dag opleveren. Ga maar eens direct na een storm onder een berk staan: je wordt er nat van de druppels berkensap dat lekt uit alle afgebroken twijgjes. Ik gebruik voor de winning van het sap alleen grote bomen; jonge boompjes zou je kunnen uitputten als je ze al hun sap afneemt. Het is nu nog te koud, maar aan het einde van deze week ga ik een eerste poging doen. Het sap is erg bederfelijk en kan het best vers worden opgedronken. Ik gebruik het als basis voor een berkenelixer: ik laat in het sap de gedroogde blaadjes van dezelfde boom, bewaard van vorig jaar, trekken en maak er dan siroop van. Zo is het dubbel geconcentreerde essentie van berk en bovendien lang houdbaar.

Ondertussen moet ik ook nog flink aan de bak met de grote verhuizing van planten: de helft van de nieuwe “schaduwtuin” is ingeplant, de andere helft moet nog. Daarna moet ook de zonnetuin op de schop, want daar gaan een heleboel planten uit. Dat wil ik graag allemaal gedaan hebben vóór het begin van de lente op 21 maart, dus dat wordt even flink doorpakken. Gelukkig is de droogte hier in de Achterhoek voorbij: er staat zelfs weer een beetje water in de sloten.

Hittegolf

Sat, 08 Aug 2020 08:52:00 GMT

tuinieren bij droogte en hitte

De oogst van Sint-Janskruid en goudsbloemen is binnen, en dat is maar goed ook nu de hele Achterhoek (en de rest van Europa) zucht onder een “super-hittegolf”. Vandaag en morgen worden temperaturen van 35 graden verwacht.

Een maand geleden schreef ik nog over druilerig weer en dat kan de indruk hebben gewekt, dat het toen veel geregend heeft. Dat is helaas niet zo: het waren steeds enkele millimeters. Intussen is de droogte zó immens, dat onze grondwaterpomp er niet meer in slaagt genoeg druk op te bouwen om de sproeiers te laten draaien. We kunnen alleen nog water geven door met de open slang langs de planten te lopen en zo de grond nat te maken. Als je weet hoe groot het terrein hier is, dan snap je dat dat niet echt een optie is. Ik beperk me er toe alleen de meest waardevolle planten in leven te houden.

Alles wat éénjarig is, mag verdorren. Volgend jaar komen er weer nieuwe planten. Sommige vaste planten kunnen van nature wel tegen hitte en droogte, zodat die ook zonder mijn hulp wel zullen overleven. Denk aan alle Mediterrane planten zoals lavendel, tijm, salie, wijnruit. Citroenmelisse hoort ook bij dit gezelschap, maar daar maak ik me toch een beetje zorgen over. We zullen zien. Gelukkig heb ik van citroenmelisse erg veel planten; er zal vast wel genoeg overblijven. Ook de prairieplant Echinacea zal het wel redden. In feite doet de zeldzame variant Echinacea angustifolia het de laatste jaren opvallend goed, juist in de droogte en hitte.

Er zijn ook planten die van nature in moerasachtige streken groeien, of aan de waterkant. Deze planten hebben het nu erg zwaar. Waar mogelijk heb ik zulke planten afgedekt met een stuk doek of insectengaas, om zoveel mogelijk schaduw te bieden. Schaduw is belangrijker dan water, dat heb ik de afgelopen hete zomers geleerd. Dus nu ligt de tuin vol met stukken oud laken, gewasbeschermingsdoek en oude steigerdoeken (je weet wel: van die groene netten die om bouwsteigers worden gespannen om te voorkomen dat er hamers op de hoofden van voorbijgangers vallen). Het laat wel wat licht door, en voldoende lucht, maar biedt toch schaduw. De moerasplanten adderwortel en helmkruid hoop ik zo in leven te houden. Ook alle bedden met Arnica montana (een plant die op veengrond thuishoort, dus van natte voeten houdt) heb ik zo veel mogelijk bedekt. Ik vrees met groten vreze dat hier veel planten gaan sneuvelen. De heemst, ook een moerasplant, is zo groot dat afdekken niet lukt. Gelukkig staat een deel van deze planten in de schaduw van mijn berkenboom. Ik heb ook een aantal echte bosplanten, die in de volle zon niet overleven: lievevrouwebedstro, maarts viooltje, sleutelbloem en longkruid dreigen te verdorren. Ook hier heb ik stukken doek overheen gelegd, op hoop van zegen. In de toekomst komen deze planten in de schaduw van bomen te staan, maar bomen hebben groeitijd nodig…

Verder laat ik de tuin maar zoveel mogelijk met rust. Zelf werk ik volgens de wijsheid uit zuidelijke landen: vroeg opstaan, in de middaghitte te bed en ‘s avonds nog even aan de slag.

dieren in de kruidentuin, deel 2

Tue, 23 Jun 2020 19:56:00 GMT

De langste dag van het jaar is alweer een feit, en we hebben direct te maken met een hittegolf. Meestal wordt het rond deze tijd wat rustiger in de lucht: het broedseizoen van de meeste vogels is zo’n beetje aan het aflopen. Het is elk jaar wel een beetje een verrassing, welke vogels er nu weer op de voorgrond zullen staan. Kauwen (heel veel lawaaïge jonge kauwen) zijn er elk jaar, net als houtduiven. Dit jaar zagen we ook regelmatig een groene specht. Merels zingen nog elke ochtend en avond hun prachtige lied. Ligt het aan mij, of wordt het lied van de merel echt met de jaren steeds gevarieerder? Lijsters heb ik dit jaar niet gezien, helaas.

steenuiltjes

In de eikenboom hangt een uilennestkast, waar een aantal jaren achter elkaar steenuiltjes hebben gebroed. Vorige winter is er met de steenuilen iets mis gegaan: we vonden verschillende dode uiltjes. Sindsdien is de nestkast leeg gebleven en ik mis ook het kenmerkende geluid in de nacht. Gelukkig zijn er bij een boerderij 100 meter verderop dit jaar wel jonge steenuiltjes geboren, dus misschien volgend jaar?

De grootste verrassing op het gebied van vogeltjes was het paartje gekraagde roodstaarten, dat heeft gebroed in onze dakgoot. Een kleurrijk vogeltje, maar meestal nogal schuw.

Voor de kruidentuin hebben deze vogels niet zo veel gevolgen. Ze helpen ongetwijfeld om de insecten onder controle te houden, maar met de planten houden ze zich niet zo bezig. Hoewel: ik was best blij dat de fazantenhanen niet in de kruidentuin kunnen komen; het waren er dit jaar nogal veel .

woelmuizen

Ook zoogdieren kun je in de tuin aantreffen, en met de meeste ben ik niet zo blij. Woelmuizen zijn een constant probleem hier: ze graven hun gangen in de toch al luchtige bodem, direct onder de oppervlakte, waardoor de wortels van sommige planten in een gang komen te hangen, in plaats van in de grond. Je ziet de plant dan boven de grond opeens verleppen. Als je er snel bij bent, kun je met je voeten de grond rond zo’n plant terug aandrukken. Eigenlijk zou ik elke ochtend een inspectie- en aanloopronde door de hele tuin moeten maken, maar dat kost te veel tijd.

konijnen

Ook boven de grond loert gevaar: er is dit jaar sprake van een echte konijnenplaag. Ik heb al jonge konijnen bij de keukendeur gezien; ze rukken op alle fronten op. Konijnen hebben geen echte natuurlijke vijanden. Het enige waardoor de konijnenstand af en toe wordt ingeperkt, is een uitbraak van de konijnenziekte myxomatose. Ik heb een paar jaar geleden rond alle kruidenbedden kniehoog kippengaas geplaatst, bij wijze van konijnen-ontmoedigingsbeleid. Tot nu toe was dat afdoende, maar dit jaar zijn ze zó talrijk dat ze toch in de tuin komen. Konijnen hebben een duidelijke voorkeur voor twee kruiden: Arnica montana en weegbree. Als ik niet ingrijp, blijft er van deze planten niets over. Ik heb nu vogelnetten over de planten gelegd; het lijkt er op dat dit helpt.

ree

Het grootste wilde dier dat in de kruidentuin thuis lijkt te zijn, is de ree. Eerdere jaren trof ik af en toe sporen van een ree aan, dit jaar is het duidelijk een vaste bewoner. Ik heb ook al hele kleine hoefafdrukken gezien, dus waarschijnlijk gaat het om een reegeit met een kalfje! Het kniehoge gaas houdt een dier met zulke hoge, ranke poten niet tegen. De gangen van de woelmuizen lijken wel lastig: je kunt zien dat de pootjes heel diep in de grond wegzakken. Reeën zijn natuurlijk, net als konijnen, planteneters. Toch valt de schade aan de kruiden erg mee. Ook reeën kennen voorkeuren: tot nu toe heb ik gezien dat ze aan de toppen van kamille en van pimpernel de voorkeur geven. Geen probleem: de rest van de plant blijft gewoon staan en groeit vrolijk verder.

dieren in de kruidentuin, deel 1

Wed, 10 Jun 2020 18:20:00 GMT

Ik denk dat elke tuin, waar al 25 jaar geen kunstmest en bestrijdingsmiddelen meer gebruikt worden, een paradijs is voor allerlei dieren. Voor een kruidentuin geldt dat misschien nog extra, omdat er zo veel verschillende planten groeien. Er is voor elk wat wils.

Ik heb eens een paar weken bijgehouden wat voor dieren ik allemaal in de tuin kon ontdekken. Dat gaat van heel klein (zoals bladluis) tot heel groot (zoals reeën).

bladluis en lieveheersbeestje

Bladluis was er dit jaar weer veel te vinden, dankzij de droogte (alweer), en dan vooral in de meer bladluis-gevoelige planten zoals kamille, vlier en venkel. Gelukkig kwam er al snel een legertje lieveheersbeestjes op af, en dat is dan gelijk diersoort nummer twee.

elzenhaantje

In alle soorten munt kun je vanaf het begin van de lente kevertjes aantreffen, die ongeveer even groot zijn als lieveheersbeestjes, maar dan donker metallic blauw: het elzenhaantje. Hij heeft duidelijk overwinterd in de grond onder de muntbedden. Ik heb die bedden dit voorjaar gefreesd en de planten verplaatst naar een nieuw stuk grond; dat heeft de elzenhaantjes even van hun stuk gebracht, maar inmiddels kom ik ze al weer af en toe tegen in de pepermunt.

Een andere kever die massaal heeft overwinterd in de kruidentuin, in de holle stengels van de heemst, is een wants. Ik weet eigenlijk niet precies hoe ze heten, maar ze lijken geen enkele schade aan te richten dus ik laat ze gewoon hun gang gaan.

Een nieuwe ontdekking dit voorjaar was een grote rups die heel specifiek het blad van de toorts kwam opeten. Ik weet niet welke vlinder dit kan worden; mijn vlindergids geeft geen uitsluitsel: het zou de rups van de kuifvlinder kunnen zijn, m aar de kleuren kloppen niet helemaal… Wie herkent deze rups? Over de toorts hoeven we ons geen zorgen te maken hoor; er zijn er zó veel, dat we best wat aan de rupsen kunnen gunnen.

Dat geldt ook voor deze interessante verschijning in de jonge berkenboompjes. Waarschijnlijk geen vlinder maar een “bladroller”, al ben ik er nog niet achter welke. Iemand die het weet? Dan zijn er nog de eikenprocessierupsen in de eikenboom. We hebben in deze boom expres een mezennestkast opgehangen, om de rupsen een beetje onder controle te houden. Vroeg in het jaar heb ik jonge vogeltjes in dit nestkastje gehoord, maar inmiddels is het verlaten, zo blijkt: de rupsen zitten bij elkaar in de spleet tussen het nestkastje en de boom, en lijken zelfs het kastje binnen te gaan.

En verder zoemen en vliegen er allerhande wilde bijen en hommels, die komen snoepen van de bloeiende kruiden: arnica, salie, tijm, viooltjes, vlier en wijnruit staan in volle bl

na de zondvloed (18 augustus 2019)

Tue, 20 Aug 2019 15:55:00 GMT

wolkbreuk

Kort geleden bezocht de minister van landbouw de Achterhoek, om met eigen ogen de gevolgen van de aanhoudende droogte te zien. Dat had ze eerder moeten doen! Kort voor de ministeriële excursie kwam er een einde aan de droogte door middel van een wolkbreuk zoals we zelden gezien hebben. De brandweer in Doetinchem had zijn handen vol aan het leegpompen van kelders en er is zelfs een dak ingestort in de stad. Zo erg was het hier niet, maar het water liep wel vrolijk de hal van mijn huis in. En echt waar: ik vond het prima.

Sinds die dag heeft het bijna dagelijks geregend. Dat betekent niet dat de droogte geen gevolgen meer heeft! De grondwaterstand is nog steeds ver onder de maat en beken staan nog steeds droog. Voor ons hier bij Betula Kruiden is de graanoogst volledig verloren gegaan, en zijn de zomerframbozen totaal noodrijp geworden. Maar voor de herfstframbozen en de bramen kwam de regen precies op tijd. Het is een feest om te zien hoe de planten zich herstellen van alle ontberingen en hoe snel alles nu groeit! Er gaat niets boven hemelwater.

24 juli 2019: tweede hittegolf

Wed, 24 Jul 2019 18:08:00 GMT

sint-jansolie

En jaar geleden werd hier in de Achterhoek, na een extreem droog voorjaar, een hitterecord verbroken: één dag kwam de temperatuur boven de 38 graden. Dat was hier ter plaatse nog nooit gemeten. Die dag staat in mijn geheugen “gebrand”; het was de dag dat alle bloemen van Echinacea purpurea en van Hypericum perforatum (Sint-Janskruid), verbrandden. ‘s Morgens waren ze nog mooi, in volle bloei; ‘s avonds waren ze zwart. Ik zat toen midden in de oogst van het Sint-Janskruid voor de productie van Sint-Jansolie, waarvan ik dientengevolge veel te weinig heb kunnen maken. Halverwege de winter was de Sint-Jansolie al op. Om te voorkomen dat me dit nog een keer zou gebeuren, ben ik de afgelopen weken als een gek aan het plukken geweest. De eerste portie, geplukt op de feestdag van Sint Jan (24 juni) is inmiddels klaar. Op die dag, nu een maand geleden, begon de eerste hittegolf van dit jaar.

Felle zon is heel goed voor het trekken van de olie. Er staan nu vijf potten in de volle zon en ik zie de olie steeds roder worden. De bloemetjes, die eerst geel waren, verliezen langzaamaan hun kleur. Dit wordt een hele krachtige olie!

We zijn een maand verder: 24 juli, en we hebben alweer een hittegolf. Voor morgen wordt opnieuw meer dan 38 graden voorspeld, dus het zou best eens de laatste Sint-Jansolie van dit jaar kunnen zijn. Ik hoop het

schaduw!

Hoe kun je je tuin beschermen tegen dit soort weer? Natuurlijk moet je water geven. Toch is dit niet altijd voldoende. Sommige planten zijn gewoon heel gevoelig voor de directe zonnestraling. Alle bosplanten, die van nature in de schaduw van bomen staan, hebben het nu heel zwaar. Ook moerasplanten zijn niet goed opgewassen tegen deze hitte. Ik heb daarom een paar zeer gevoelige planten (lievevrouwebedstro, primula, adderwortel, oost-indische kers) wat kunstmatige schaduw gegeven: ik heb doeken over de bedden gespannen, zodat de zon niet direct op het blad schijnt. Ik gebruik hiervoor oude steigernetten uit de bouw. Die worden afgedankt als er een gat in zit, want daar zou een hamer doorheen kunnen vallen bovenop niets vermoedende voorbijgangers beneden op straat. Dit materiaal is weerbestendig maar wel vrij zwaar, zodat ik het liever niet rechtstreeks op de planten leg. Een paar stokken zijn voldoende om het doek boven de planten te houden. Nu maar afwachten of de planten het gaan redden.

Het is onbegonnen werk om de hele tuin op deze manier in te pakken. Hoewel: als de klimaatverandering er toe leidt dat we dit extreme weer elke zomer moeten verwachten, moet ik er misschien toch een soort vaste constructie voor maken. Alsof er nog niet genoeg te doen is…

En dan te bedenken dat ik drie jaar geleden alle planten heb verhuisd naar hoger gelegen terrein, omdat de tuin in de winter lange tijd onder water stond…

Ik wil me best aanpassen aan een veranderend klimaat, als ik maar wist wat voor klimaat het gaat worden…

processierups

Mon, 01 Jul 2019 08:12:00 GMT

Even een kort berichtje tussendoor, omdat de nood zo hoog is: wat te doen met de processierupsenplaag die het land teistert?

Ik ga er van uit dat er volgend jaar minder processierupsen zullen zijn; de natuur vindt wel een nieuw evenwicht. Maar helemaal weggaan zal dit beestje niet. En alle eiken kappen lijkt me persoonlijk ook geen oplossing…

brandnetelzalf

Gelukkig werkt brandnetelzalf ook bij processierups. Het is wel heel belangrijk om de zalf deppend aan te brengen, en niet in te smeren. Iedereen wil een zalf het liefste smeren, maar als je dat doet, wrijf je de haren van de rups alleen maar dieper in je huid. De beste behandeling is: direct na de blootstelling breed schildersafplakband op je huid plakken en weer los trekken; zo haal je de meeste brandharen direct weg. Daarna dep je brandnetelzalf op de huid. Dit kan ook een dag later nog, of op welk moment dan ook, wanneer je de jeukende uitslag opmerkt.

tuinieren tijdens een hittegolf (26 juni 2019)

Wed, 26 Jun 2019 14:54:00 GMT

De zomer is in volle hevigheid losgebarsten, en het eerste hitterecord is al weer gesneuveld.

Grasgroen??

Voor sommige planten is dit slecht nieuws, omdat ze de droogte van 2018 nog niet te boven zijn. Neem bijvoorbeeld het gras. Ik geef toe dat ik het gras nooit op wat voor manier dan ook water geef, dus dat dat vorige zomer verdorde is heel normaal. In feite is dat inderdaad heel normaal voor grasachtigen; alleen wij polderaars zijn er niet aan gewend. Wij vinden dat grasmatten altijd groen moeten zijn. Nou, dat zijn ze dus niet. Door de droogte van vorig jaar zijn er zo veel openingen in de grasmat ontstaan, dat er ruimte kwam voor allerlei interessante kruiden. Zo staat hier dit jaar opvallend veel reigersbek en zachte ooievaarsbek, allebei met prachtige kleine roze bloemetjes. Ook Sint-Janskruid, dat vorige zomer helemaal verloren ging door de hitte, kwam overal tussen het gras op.

Ik heb een flink stuk van het land dit jaar niet gemaaid om het Sint-Janskruid een kans te geven. Dat staat nu prachtig in bloei. Maar het meest heeft het duizendblad geprofiteerd van de afwezigheid van het gras: dit krachtige kruid bleef de hele zomer groen en het heeft de hele boomgaard overgenomen. Voor de fruitbomen maakt dat niet uit, dus laat maar lekker groeien!

Helaas is ook de Echinacea purpurea, die vorig jaar in de zomerhitte is verbrand, nog niet helemaal hersteld. Het is wel niet zo erg als vorig jaar, maar 2019 is toch al weer een erg droog jaar met te weinig neerslag.

‘s avonds beregenen

Gelukkig hebben we een grondwaterpomp. We beregenen dagelijks. Dat doen we nooit overdag. Beregenen overdag is een zinloze bezigheid: het water wordt door de lucht verneveld en zal al verdampen voordat het goed en wel op de grond komt. Hier gaat de pomp altijd pas aan na een uur of zeven ‘s avonds. De zon zakt dan al aardig en de grond krijgt de tijd om het water op te nemen. Om effect te hebben moet je wel een aantal uren achtereen de sproeier laten draaien. Meestal gaat hij pas om een uur of elf weer uit. Omdat ik maar 1 sproeier heb, komt elke avond een ander stukje tuin aan de beurt. We benen het net bij…

Zelf werk ik volgens een tropenrooster: vroeg opstaan en werken tot het te warm wordt. In de praktijk betekent dat: tot het droge zand in de tuin zo heet wordt, dat ik er mijn voeten aan brand. Of mijn knieën: ik besteed elke ochtend twee tot drie uur aan het plukken van goudsbloemen en Sint-Janskruidbloemen, en dat gaat het beste op de knietjes. Je kunt nu eenmaal niet zo lang gebukt staan; dat zou funest zijn voor de rug. Ik bezit een speciale kruipbroek, met kussens op de knieën, maar die is gemaakt van rubber; dat kun je met dit weer echt niet dragen! Zelfs een gewone overall vind ik te warm. Dan maar met de blote knieën over de grond. Gelukkig is de zandgrond zacht.

Behalve met plukken ben ik elke dag bezig een stukje van de tuin onkruidvrij te maken, en tenslotte verplaats ik alvast de sproeier met de zware waterslangen naar het volgende stukje tuin. Daarna is het tijd voor siësta!

Pas in de loop van de avond koelt het zo ver af, dat er weer wat onkruid gewied kan worden.

De bloemen die ik elke dag pluk gaan direct in de zalf (goudsbloemen) of in de olie (Sint-Janskruid), die vervolgens in de volle zomerzon te trekken wordt gezet.

Over bladluizen (28 mei 2019)

Tue, 28 May 2019 10:33:00 GMT

Sommige planten zijn gevoeliger voor bladluis, dan andere. In de kruidenteelt zijn kamille, vlier en valeriaan berucht. En inderdaad zijn deze planten hier in de kruidentuin op dit moment allemaal aangetast.

zwarte bladluis

Bladluizen zijn er in verschillende soorten. Het meest opvallend is de zwarte bladluis, die een voorkeur heeft voor sappige, groene stengels. Ze gaan daar in dichte kluiten op zitten en zuigen het sap uit de plant. De stengel kan helemaal schuil gaan onder een dik pak zwartgrijze luizen. Worden het er nog meer, dan zullen ook de bloemkelken, boven op de stengel, aangetast worden. Dat willen we niet, want in de meeste gevallen, zoals bij vlier en kamille, willen we juist de bloemen oogsten.

Het is goed om te weten dat een flinke aantasting door zwarte bladluis een signaal is, dat de plant te weinig water krijgt. Door gebrek aan water raakt de plant verzwakt en kan geen weerstand meer bieden tegen de luizen. Beginnen de luizen eenmaal flink sap te zuigen, dan verzwakt de plant nog meer. Als je pech hebt, gaat dit zo lang door tot de plant het opgeeft en dood gaat. Dat zal met een volwassen struik als vlier niet zo gauw gebeuren, maar bij éénjarig planten komt het wel voor. Toch is het zeldzaam: meestal herstelt moeder natuur het probleem vanzelf. Op de eerste plaats doordat het gaat regenen, zoals vandaag (eindelijk!) is gebeurd. Op de tweede plaats, doordat deze dichte drommen bladluis een feestmaal zijn voor lieveheersbeestjes. Deze kleine kevertjes eten bladluis, en leggen hun eitjes graag op een aangetaste plant. De larven van lieveheersbeestjes verslinden bladluis in grote hoeveelheden.

Dus: zie je zwarte bladluis in je tuin, dan weet je dat je water moet geven. Je kunt er ook op uit gaan om lieveheersbeestjes te vangen en ze op de aangetaste planten uitzetten. Je kunt ook rustig afwachten tot de lieveheersbeestjes vanzelf komen; ze hebben vleugeltjes!

koud water

Is een aantasting heel erg en komt hij ongelegen, omdat je de bloemen wilt gaan plukken, dan kun je de bladluis met een krachtige waterstraal van de planten af spoelen. Koud water werkt het beste. Je vangt dan twee vliegen in één klap, want al dat water komt op de grond terecht zodat je plant zijn dorst kan lessen. Ik heb dit afgelopen vrijdag met mijn vlierstruiken gedaan, en ze zijn flink opgeknapt. Heb je geen lange tuinslang, dan kun je ook een emmer koud water nemen en de plant daar in dompelen. Dan moet de plant wel enigszins buigzaam zijn.
Bestrijding van de luizen met chemische middelen is natuurlijk geen goed idee: daarmee doodt je ook de lieveheersbeestjes! Huismiddeltjes tegen bladluis, zoals zeep gemengd met spiritus, zijn in feite ook chemische middelen dus dat raad ik even goed af.

mieren

Mieren komen ook massaal op de bladluizen af. Dat doen ze, omdat bladluizen een zoete vloeistof afscheiden die mieren erg lekker vinden. Onder zwaar aangetaste planten kan de grond plakkerig worden door al het suikerwater dat door de luizen wordt uitgescheiden. Mieren komen deze zoete vloeistof halen, maar ze doen niets om de luizen te bestrijden. Integendeel: er zijn gevallen bekend van mieren die de luizen mee nemen naar hun nest om daar ter plaatse de zoete vloeistof van de luizen te “melken”, alsof ze vee houden. Ze zullen hun melkkoetjes geen schade toebrengen, maar ze doen je plant ook geen kwaad.

bemesten?

Sat, 04 May 2019 08:09:00 GMT

Moet je een kruidentuin bemesten?

Mijn ervaring met tuinbouw heeft me geleerd, dat een kruidentuin wezenlijk iets anders is dan een moestuin. In een moestuin kweek je voornamelijk éénjarige planten, waarvan je het belangrijkste deel afvoert naar je keuken. Sommige groentegewassen hebben veel voeding nodig om juist dat deel van de plant, dat jij wilt oogsten, te kunnen ontwikkelen. Een gesloten krop bij sla of kool is niet iets wat je in de natuur tegenkomt; door eeuwenlang kruisen en kweken is de plant er toe gebracht om deze merkwaardige vorm te ontwikkelen. Daar is wel veel energie en dus voeding voor nodig.

“officinalis”

Bij kruiden werkt dat anders: die wil je juist graag zo natuurlijk mogelijk laten groeien. Aan de meeste geneeskrachtige planten is niet of nauwelijks gesleuteld door mensen. Sterker nog: als je kruidenplanten koopt is het van belang om daar op te letten: is dit de oorspronkelijke, wilde variëteit van de soort? Vaak is dit te herkennen aan de soortnaam “officinalis” wat zoiets betekent als “van de apotheek”. Bijvoorbeeld salie: er zijn allerlei soorten Salvia gekweekt, voor mooiere bloemen of bont gekleurd blad. Maar er is maar één Salvia officinalis en dat is de geneeskrachtige.

Deze oorspronkelijke planten stellen veel minder hoge eisen aan de grond om te groeien en te bloeien. Bovendien oogst ik in veel gevallen maar een klein deel van de plant, bijvoorbeeld alleen de bloem. Al het blad blijft op de tuin om daar de bodem te verrijken.

Daarom heb ik de kruidentuin nog nooit met stalmest bemest. Toch wil ik het bodemleven, dat het afgelopen zomer zwaar heeft gehad met de droogte, wel zoveel mogelijk ondersteunen.

compost

Dit jaar heb ik daarom compost over de tuin uitgestrooid. Daarvoor heb ik de super compost gebruikt, die ik gemaakt heb van zeer oud plantenafval met veel brandnetelwortels er in. Hoe ik deze bende heb omgevormd tot bruikbare en mooie compost, heb ik verteld op 4 juni 2018 . Nu heb ik deze hoop afgegraven en het is prachtig gelukt: donkere, rijke compost met een geur van bosgrond. Ik heb hiervan op elk bed van mijn kruidentuin een kruiwagen uitgestrooid. Dat waren 28 kruiwagens; dat heb ik niet in 1 keer gedaan, maar gespreid over een paar dagen!

Inmiddels heeft het weer wat geregend, waardoor de compost nat is geworden en beter opgaat in de grond. Verder inwerken vind ik niet nodig. Een levende bodem neemt de compost vanzelf wel op.

herfstbladeren (11 november 2018)

Mon, 12 Nov 2018 18:50:00 GMT

Elk jaar in de herfst denk ik: “deze herfst lijken de herstkleuren nog mooier dan vorig jaar”. Dat zal wel niet kloppen… Ik weet wel zeker, dat ik zelden de berkenbomen zó mooi heb gezien in november. Puur goud. Meestal zijn berken de eerste bomen die hun blaadjes laten vallen, soms al in augustus; maar nu zitten ze nog vol.

blad verzuurt niet

Al die bladeren van al die bomen, zijn een geschenk van moeder natuur. Je ziet soms mensen heel druk in de weer om de herfstbladeren uit hun tuin weg te halen, tegelijk met alle uitgebloeide stengels. Ik zie geen enkele reden waarom je dat zou doen. Vroeger (en nu ook nog wel) werd er gezegd dat bladeren de grond verzuren. Ik heb dat nooit geloofd; als bladeren slecht zouden zijn voor de grond, hoe konden er dan ooit bossen bestaan? Nergens zie je zo veel leven op een vierkante meter, als in een bos. En juist daar valt elk jaar een vracht aan bladeren. Laat dus maar lekker in je tuin liggen al dat blad. Het beschermt je planten tegen al te guur weer, het biedt een schuilplaats aan egels en lieveheersbeestjes en vele andere nuttige dieren (en vast ook wel aan minder nuttige) en het is prima voeding voor het bodemleven. Vooral vaste planten, bomen en struiken doen het goed op een bodem waar veel blad verteerd wordt. Alleen voor tuinen waar we bijna uitsluitend éénjarige planten telen, zoals de groentetuin, is blad misschien niet de allerbeste bodembedekker. Vooral het blad van de walnoot heeft een remmende werking op de ontkieming van zaden van éénjarige planten, en dat is in de moestuin niet handig.

walnootblad

Ik haal het blad alleen weg op mijn terras en op het gazon; alleen op deze plaatsen is het echt ongewenst. Bladeren van de walnoot gebruik ik om de grond onder mijn frambozen- en bramenstruiken te mulchen; een dik pak van deze bladeren houdt het onkruid mooi weg. Er mag ook best wat zaagsel van brandhout bij, zodat de mulchlaag niet al te snel verteerd raakt. Uiteraard moet je de zaag met organische olie smeren, als je het zaagsel wilt kunnen gebruiken op je grond. Je wilt immers geen minerale olie (aardolie) in de tuin!
Ook andere vaste planten, zoals tijm, lavendel en grote klis, voorzie ik in de herfst van een mooi laagje bladeren. Helaas is het hier in de Achterhoek niet goed mogelijk om permanent een dik pak mulch op de bodem te laten liggen, omdat dat woelratjes aantrekt. Daarvan leven er hier in de buurt zo veel, dat je wel van een plaag mag spreken. Ze zijn dol op bedekte grond. Om die reden breng ik liever wat vaker kleine beetjes strooisel aan, waardoor de strooisellaag altijd dun is. Het biedt toch enige bescherming tegen guur weer en het voedt de bodem .

harken

Om de bladeren bij elkaar te brengen, gebruik ik al vele jaren een doodgewone grashark. Niet van kunststof, maar van metaal en onverwoestbaar. Blad harken is één van de minst zware werkjes in de tuin. Je kunt er rechtop bij blijven staan en met een kleine inspanning haal je al veel bladeren bij elkaar. En dat alles in alle rust. Als we ooit een verkiezing gaan houden voor de meest zinloze uitvinding van de mensheid, dan wil ik de bladblazer wel nomineren. Ik zie mensen er mee werken en verbaas me er over waarom ze met zo’n zwaar apparaat rond willen lopen. Het hangt aan één arm, zodat je scheef loopt. Het verstoort de rust voor de hele buurt met z’n lawaai en bovendien sta je in de uitlaatgassen. Onbegrijpelijk!

verzilting van de bodem

Tue, 09 Oct 2018 17:49:00 GMT

Mijn kruidentuin ligt in de Achterhoek, ver van zee, en toch heb ik vandaag tekenen van verzilting van de bodem aangetroffen:

it verschijnsel, waarbij de grond wit uitslaat, heb ik tot dusverre alleen in kassen en serre’s gezien, nog nooit in de volle grond; en dan ook nog in de herfst! Het wit uitslaan van de grond is een gevolg van droogte. Hoewel het nu herfst is, met lange nachten met grondnevel en veel dauw, regent het maar hoogst zelden (op deze plek in elk geval). Doordat de grond steeds alleen heel oppervlakkig nat wordt, lossen de mineralen uit de grond en uit de humus alleen aan het oppervlak op. Vervolgens verdampt het water en blijven de mineralen als een zoutlaagje op de grond achter. Deze mineralen zullen nooit plantenwortels bereiken en de humus in de bovenlaag gaat kapot. Dit is echt heel erg foute boel.

In de kas hebben we dit verschijnsel de hele lange warme zomer kunnen voorkomen door overvloedig water te geven op de plaatsen waar de gewenste planten staan, en de bodem steeds te bestrooien met een dun laagje organisch materiaal (in dit geval gazonmaaisel) op plaatsen waar geen planten staan. Als je je grond wit ziet uitslaan, heb je niet genoeg water gegeven! Dat gebeurt maar al te vaak.

In de kruidentuin dacht ik dat ik het goed gedaan had met de droogte van dit jaar. Ik heb regelmatig overvloedig (= minimaal drie uur) beregend zolang er nog van de planten geoogst moet worden. Daarna (na eind juli) heb ik alleen nog beregend om de planten in leven te houden, en dat is nog gelukt ook. Toen het eind augustus eindelijk een beetje ging regenen, dacht ik dat het ergste voorbij was. Helaas is het nu, in oktober, al weer heel erg droog en nu zie ik dus dit teken van verzilting: de eerste stap in het proces van woestijnvorming. Ik zal weer flink moeten gaan beregenen, en daarna ga ik de grond volledig bedekken met stro. De grond afdekken met organisch materiaal doe ik en feite altijd in het najaar, maar dat is dan meestal bedoeld om te voorkomen dat mineralen uit de grond wegspoelen door te veel water. Nu is het omgekeerd: met een afdeklaagje hoop ik verdere uitdroging van de bodem te voorkomen. Wie nog steeds niet gelooft in klimaatverandering, moet hier maar eens komen kijken.

Wanneer planten te scheuren?

Fri, 14 Sep 2018 17:50:00 GMT

Vandaag ben ik begonnen met het scheuren van de arnicaplanten. Waarom juist vandaag?

Twee jaar geleden heb ik een proefje gedaan: ik heb een deel van de arnica gescheurd in september, een deel in oktober en een deel in de winter (februari). Ze sloegen allemaal goed aan, maar in het deel dat in februari geplant was, kwamen iets meer bloemen. Conclusie: februari is de beste tijd om de arnica te scheuren. Dit jaar kwam ik er achter dat dat niet altijd opgaat: in februari was de grond bevroren en kon ik niet planten. Daardoor had ik dit jaar aanzienlijk minder arnicaplanten dan de bedoeling was.

Het is geen goed idee om alles op te hangen aan de conclusie uit een klein, éénmalig testje. Voortaan ga ik planten wanneer de omstandigheden goed zijn. Deze week is dat zo: de grond is enigszins vochtig door de regen die er gevallen is, de regenton is vol, volgens de zaaikalender van Maria Thun is het plant-tijd (d.w.z.: de maan beweegt naar de aarde toe, waardoor de sapstroom in de planten naar beneden gericht is. Dit is gunstig voor het bewortelen en aanslaan van planten) en het is bovendien een bloem-dag. En als bonus is het ook nog eens heel aangenaam weer.

“Instinct” speelt ook een rol bij de beslissing om juist nu te gaan planten. Instinct dat gevormd is door vele jaren ervaring in het werken met planten. Ik ken mijn tuin en ik ken mijn planten. Deze planten riepen me als het ware toe: “hoera, het is goed weer en we willen graag groeien. Maar we staan zo krap op elkaar. Geef ons meer ruimte!”

Dat heb ik gedaan. De volle, dichte pollen arnica heb ik opgegraven, losgeschud en uit elkaar gepeuterd. Meestal vielen de pollen vanzelf al uit elkaar in kleinere plantjes; ze waren er echt aan toe! De kleinere plantjes heb ik vervolgens uitgeplant. Nu zijn alle rijen weer goed gevuld en ik heb een heel bed extra. Drie keer achter elkaar flink aangegoten met de gieter (de regenton is weer leeg!), zodat de planten voldoende water hebben om de eerste dagen te overbruggen. Daarna hebben ze, als het goed gaat, weer voldoende nieuwe haarworteltjes gemaakt om vocht uit de bodem te kunnen opnemen.

Ik hield wat planten over. Die heb ik in potgrond in potjes geplant. Morgen sta ik op een markt bij een kwekerij in Wolfheze (de Boschhoeve), waar veel tuinliefhebbers komen. Misschien wil iemand zich wagen aan de teelt van arnica. Wie dit blog regelmatig leest, weet dat het geen gemakkelijke plant is. Maar hij is wel heel mooi als hij bloeit. Misschien kunnen we deze zeldzame, met uitsterven bedreigde plant terug krijgen in de Nederlandse natuur, als hij uit onze tuinen ontsnapt.

water geven (eind juli 2018)

Thu, 26 Jul 2018 14:23:00 GMT

Iedereen weet dat planten water nodig hebben, maar hoe veel en hoe vaak? Daar bestaat best veel discussie over. Ik ga hier niet vertellen hoe het moet, want dat hangt af van de situatie in je tuin en van je planten. Ik ga wel vertellen hoe ik er mee om ga, en waarom.

haarworteltjes

Planten nemen water op met hun wortels. Daarvoor maken ze op microscopisch niveau contact met de deeltjes in de bodem, door middel van hun haarworteltjes. Alleen deze haarworteltjes kunnen het verborgen vocht tussen de bodembestanddelen vandaan halen. De grotere wortels, die met het blote oog zichtbaar zijn, kunnen dit niet. Die kunnen wel zichtbaar aanwezig vloeibaar water opnemen. Daarom is het van groot belang dat elke plant, die zijn contact met de grond kwijt is, direct veel vloeibaar water krijgt. Ontwortelde planten vervoeren naar een nieuwe plek doe je bij voorkeur in een emmer water. Na het planten op de nieuwe plek giet je direct ruim water op de grond bij de plant, je laat het in de grond trekken en giet daarna meteen weer flink. Na een half uur giet je nog een keer. Gieten gaat het beste met een gieter (echt waar ;-)), niet met een tuinslang of zo. De waterdruk mag niet zo hoog zijn, dat de grond weggespoeld wordt. Na twee dagen zal je plant nieuwe haarworteltjes hebben gevormd en in staat zijn vocht uit de grond op te nemen.

diep wortelen

In tijden dat het niet regent, is het voor planten erg belangrijk om met hun wortels in diepere bodemlagen te groeien. Daar is vaak nog wel water te vinden, terwijl de bovenlaag van de grond uitdroogt. Hele kleine of hele jonge planten kunnen (nog) niet zo diep wortelen. Je kunt er van uit gaan dat een plant onder de grond ongeveer even groot is als boven de grond. Kleine planten kunnen dus niet zo diep wortelen. Daarom moet je zulke planten helpen in tijden van droogte, door de grond water te geven. Geef je drie keer per dag een beetje water, dan zal de plant vooral aan de oppervlakte veel haarworteltjes maken. Dat is gemakkelijk, en er is immers altijd wat te halen. Dat werkt prima. Je moet het wel volhouden elke dag; als je een keer een dagje overslaat, of als het echt heel warm wordt (zoals nu), dan komt je plant in de problemen. Hij kan immers geen water uit de diepte halen.

Ik kies er daarom voor, mijn planten te stimuleren om wel diep te wortelen. Dat heb ik dit voorjaar gedaan door maar 1 keer per week water te geven. Ik kan beschikken over grondwater, dat in een put van 12 meter diep wordt opgepompt. Met een sproeier laat ik dit grondwater in een ruime cirkel over de kruidentuin regenen. Dat doe ik altijd ‘s avonds, vier uur lang. De zon gaat dan onder zodat het water niet direct verdampt maar de tijd krijgt om in de grond te trekken. Een uurtje beregenen heeft geen zin: dan maak je alleen het oppervlak een beetje nat en dat verdampt de volgende ochtend direct weer. Het water moet wel in de grond kunnen trekken om de wortels te bereiken. Ook overdag sproeien terwijl de zon schijnt, is een zinloze bezigheid: het meeste water verdampt nog voordat het de grond bereikt heeft.

Alleen in het begin van het teeltseizoen heb ik de zeer jonge planten ook tussentijds met de gieter aangegoten. In die periode regende het nog wel een enkele keer, zodat ik water uit de regenton kon gebruiken. Ik heb heel wat keren heen en weer gelopen met twee volle gieters aan mijn armen. Op deze manier kreeg ik de jonge planten goed aan het groeien.

Een bijkomend voordeel van beregenen is, dat de grond niet helemaal vreemd aankijkt tegen neerslag. Als het dan eens een keertje regende, kon de bodem het regenwater goed opnemen. Op plaatsen die ik nooit beregend heb, slaat de grond dicht en stoot het water af.

Inmiddels neemt de droogte hier in de Achterhoek dramatische vormen aan. Gisteravond deed de sproeier het niet; te weinig druk. Ik ben bang dat de put droog begint te vallen.

schoffelen tegen verdroging

Gelukkig kunnen we nog andere dingen doen om (verdere) uitdroging van de bodem te voorkomen. Belangrijk daarbij is het schoffelen; dit is niet alleen een goede methode om ongewenste kruiden weg te halen, bovendien verbreekt het het contact tussen de bovenlaag van de grond, en de ondergrond. Opstijging van water door capillaire werking tussen de zandkorrels, wordt zo onmogelijk gemaakt. Schoffelen helpt dus tegen uitdroging van de bodem. Ook het bedekken van de grond helpt. Als je kunt voorkomen dat de zon de hele dag op de grond schijnt, zal er minder water verdampen. Nu de graanoogst binnen is (veel vroeger dan normaal) gebruik ik het stro om op de kale plekken te leggen.

Sommige planten kunnen echt slecht tegen directe felle zon: lievevrouwebedstro, longkruid, sleutelbloem of salomonszegel bijvoorbeeld. Dit zijn bosplanten, die gewend zijn aan een beetje schaduw. Ook het valkruid en de adderwortel gaan snel slap hangen in de zon. Al deze planten heb ik bedekt met een laagje stro, gewoon over de bedden heen gestrooid. Zo krijgen ze een beetje schaduw. Het lijkt er op dat het helpt.

De oogst van de kruidentuin is binnen. De komende twee maanden (augustus en september) hoeft de kruidentuin niets op te leveren. Pas in oktober ga ik weer producten uit deze tuin halen. Tot die tijd is het alleen nog de kunst om de planten in leven te houden in deze barre omstandigheden.

brandnetelgier

Fri, 29 Jun 2018 15:56:00 GMT

Vorige week werden we, na een zeer warme lente, opgeschrikt door een weersvoorspelling van tien graden kouder binnen één dag. Voor veel planten is zo’n temperatuurshock een hele aanslag. Zeker planten die van nature gevoelig zijn voor schimmelaantastingen kunnen daar last van hebben. Daarom heb ik deze planten wat bescherming geboden in de vorm van brandnetelgier.

Vooral planten met behaarde bladeren zijn gevoelig voor schimmelziekten. Op harige bladeren blijft het vocht van dauw of regen langer aanwezig, waarbij schimmels zich in dat vochtige milieu goed thuis voelen. Zeker als het planten betreft die oorspronkelijk uit warmere streken komen, is dit soort vocht in combinatie met plotselinge kou heel ongezond. Denk in de moestuin aan tomaten, courgette of aardappelen, en in de kruidentuin geldt het voor bijvoorbeeld goudsbloemen.

Wat kun je doen om je planten tegen schimmelaantastingen te beschermen? Op de eerste plaats is snel drogen van de bladeren van belang. Dat is de reden waarom onze tomatenplanten onder een dak staan: zo houden we het blad droog. We geven ze ook altijd water direct op de grond, nooit op het blad. Voldoende ruimte tussen de planten, zodat er lucht tussen kan stromen, helpt ook. Maar vooral van belang is het stimuleren van de natuurlijke weerstand van de planten, en daar komt de brandnetel van pas.

Brandnetel is bij mij een belangrijk kruid, dat ik in de maand april op grote schaal pluk om het te drogen of te verwerken in zalf. Daarna kijk ik er niet meer naar om. De brandnetelplanten groeien natuurlijk gewoon door, vormen lange stengels met taaie vezels (waar textiel van gemaakt kan worden) en groeien me letterlijk boven het hoofd. Brandnetel kan best twee meter hoog worden.

Deze doorgeschoten brandnetels heb ik, zonder veel ceremonie, beetgepakt en uitgetrokken of afgerukt. Sorry brandnetels, dit is grof werk. Ik heb zo een kruiwagen vol geplukt en die in een grote bak gepropt, goed vol. Daarna heb ik de bak vol laten lopen met water. Een grote steen er op zorgde er voor dat de brandnetels onder water bleven, en zo heb ik het 48 uur laten staan. In die tijd wordt het water donker en gaat behoorlijk stinken. Dat is de brandnetelgier. Je kunt hem ook veel langer laten trekken, maar daar wordt ie niet beter van; hij gaat er alleen nog erger van stinken

Je kunt brandnetelgier verdund over de planten spuiten of gieten met een gieter met broeskop. Neem daarvoor negen delen water en 1 deel brandnetelgier (ofwel: een goede scheut op een volle gieter; het is geen scheikunde en het komt niet zo nauw). Dit heb ik over alle planten gesproeid die gevoelig zijn voor schimmelaantastingen, of die er op dit moment niet heel vitaal uitzagen. De vele mineralen in de brandnetel, en dan met name het kiezelzuur of silicium, vormt een beschermlaagje over de bladeren. Zie het maar als een laagje glas; dat wordt immers ook gemaakt van kiezel. Bladeren kunnen deze mineralen ook gedeeltelijk opnemen. De mineraalrijkdom van brandnetelgier kun je ook gebruiken als een vloeibare plantenmest: je kunt hetzelfde mengsel ook op de grond gieten, zodat de plantenwortels het kunnen opnemen. Een mooie boost voor planten die niet goed genoeg groeien.

Als je alle gier uit de ton gebruikt hebt, kun je het restant van de brandnetels gewoon op de composthoop gooien of als bodembedekker ergens in de tuin leggen. De stank verdwijnt dan snel en je hoeft niet bang te zijn voor de brandnetelzaden: die zijn verrot door het langdurig in water liggen. Je kunt er ook voor kiezen de ton opnieuw te vullen met water en van dezelfde brandnetels nog een keer gier te maken. Gebruik ze niet veel langer dan een week; het wordt echt “gier”, dat wil zeggen mestvocht, en de geur is daar ook naar. Als je het langer dan een week laat staan trekt het mestvliegen aan, die er hun eitjes in gaan leggen om zich te vermenigvuldigen. Daar zit je niet op te wachten.

Overigens is het ook heel goed om ditzelfde procédé te gebruiken met andere mineraalrijke planten. Je kunt prima gier maken van heermoes (of akkerpaardenstaart); een ware kampioen kiezelzuur! Ook varkensgras is rijk aan kiezelzuur en kan in de gier, of een combinatie van al deze planten. Kijk wat er in je eigen omgeving in overvloed groeit en maak daar gebruik van.

15 juni 2018: een dag in de kruidentuin

Sun, 17 Jun 2018 13:23:00 GMT

Hoe ziet een dag in de kruidentuin er uit?

De dag begint om 7 uur: opstaan, een paar yoga-oefeningen om het lijf voor te bereiden op de dag, en dan de tuin in. Laarzen aan, want het gras is nog nat van de dauw. Ik pluk wilde kruiden en eetbare bloemen voor restaurant Orangerie de Pol in Doetinchem. Met een kruiwagen vol ga ik naar mijn werktafel op het terras, ik haal een teil met schoon water en een zeef, en ik spoel alle kruiden schoon en nat. Dan schik ik ze in een veilingkistje, dat vervolgens afgedekt in de koelcel gaat. Nu is het hoog tijd voor ontbijt.

Na het ontbijt ga ik eerst de zalfkeuken in. Even roeren in alle potten en pannen die hier staan te trekken: zilverschoontinctuur in twee potten, een pot berkenbladolie, een pan met littekenzalf en een pan met goudsbloemzalf. De kamilleolie heeft lang genoeg getrokken en mag vandaag worden gezeefd. Ik plaats een filter boven de schenkkan en schenk de kamilleolie hier voorzichtig op. Dat mag nu de rest van de dag rustig uitlekken. Gisteren heb ik smeerwortelzalf in potjes afgevuld; daarvoor moest ik de zalf verwarmen om ze te laten smelten. Nu zijn de potjes voldoende afgekoeld. Ik schrijf de houdbaarheidsdatum op de etiketten en plak de etiketten op de potjes – een precies werkje. Nu staat er weer een mooi voorraadje klaar op de plank. Even de e-mail checken of er nog bestellingen zijn op de webshop, zodat ik die ook kan klaarmaken.

En dan koffiepauze met mijn lief.

Na de koffie is de dauw voldoende opgedroogd. Ik ga met mijn plukmandje de tuin in. De goudsbloemen pluk ik elke dag door: alleen de oranje bloemblaadjes, “lintbloemen” in biologenjargon, gaan in het mandje. Het hartje van de bloem pluk ik apart af en gooi ik weg. Zo kan de plant geen zaad maken en dat stimuleert weer de vorming van meer bloemen. De oranje bloemblaadjes gaan direct naar de zalfkeuken, in de zalfpan. Even roeren zodat ze allemaal goed mengen met de gesmolten zalf. Dan ga ik met een grotere mand naar de lindeboom om lindebloesem te plukken. De boom gonst van de bijen, dus wel een beetje oppassen met plukken. Heerlijk dat ik hier rechtop kan blijven staan; een verademing voor de rug. De lindebloesem spreid ik uit op horren die ik vervolgens in de droogkast schuif. De droogkast werkt op zonnewarmte. Als het weer een beetje meewerkt kan de bloesem al in twee dagen droog zijn. Lindebloesem die goed gedroogd is, behoudt zijn geur en smaak heel lang. Lekker voor de thee.

‘s Middags is het tijd voor het echte tuinwerk: een stuk van de tuin schoffelen, bij één of twee bedden op de knieën om het onkruid tussen de planten uit te plukken. Voor het maaien van het gras en het schoffelen van de paden heb ik deze zomer gelukkig hulp van zoon David; negentien jaar en groot en sterk. Het hanteren van de grasmaaier is voor hem een peuleschilletje, terwijl het voor mij altijd heel zwaar werk lijkt. Ik ben dus heel blij met deze hulp! Ik besluit vandaag de uitgebloeide salieplanten af te knippen, zodat ze opnieuw kunnen uitlopen en fris groen blad maken. Inderdaad blijken er diep onderin de struikjes al nieuwe bladeren te zitten. Ze gingen schuil onder de enorme hoeveelheid uitgebloeide bloemen. Nu ze licht krijgen zullen ze snel uitgroeien. Het afgeknipte materiaal gaat naar de compostplaats, die zodoende weer een mooie bodem krijgt van nieuw materiaal.

Om vijf uur stop ik er mee. Tijd om eten te koken en van de maaltijd te genieten met man en zoon. Daarna moet ik nog even terug naar de tuin, om water te geven. Het is dit voorjaar erg droog, dus 1 keer per week een avond de sproeier aan op de kruidentuin is geen overbodige luxe. Ook moet ik de planten in de kas begieten met de gieter. In de kas hebben we een heleboel tomatenplanten (voor eigen gebruik), een komkommer (idem), een heleboel basilicum en wat exotische kruiden (kardemom, aloë vera, zoethout). Omdat al deze planten van warmte houden, geven we ze geen ijskoud grondwater. We vullen liever een grote ton met het grondwater, die we in de kas laten opwarmen. Dan geven we de planten dit voorverwarmde water met een gieter. Tot nu toe reageren ze hier goed op.

compost

Mon, 04 Jun 2018 18:30:00 GMT

De composthoop is het hart van elke biologische tuin, ook al ligt de hoop meestal in een hoekje verborgen. Niet bij ons: de compostplaats ligt letterlijk midden in de tuin.

afval bestaat niet

Dat is niet altijd zo geweest. Vroeger hadden we een grote compostplaats met twee vakken in een hoek van het land. Nu zijn er altijd restanten in zo’n grote tuin, die niet op de composthoop kunnen, omdat ze te moeilijk verteren. Denk aan koolstronken, dikke stengels van zonnebloemen of de taaie wortels van brandnetel. We hebben jarenlang al deze onverteerbare zaken achter de compostplaats op een hoop gegooid, uit het zicht en uit het hart. Uiteindelijk werd dit een enorme puinhoop: totaal overwoekerd met (zeer doornige) bramen en brandnetels, die van daaruit de compostplaats veroverden. Het was tijd hier eens grote schoonmaak te houden.

Dat is nu anderhalf jaar geleden, in de herfst. We hebben toen inderdaad alle compost van deze plek weggehaald, de palen en wanden van de compostplaats afgebroken en afgevoerd en daarna zijn we de afvalhoop te lijf gegaan. Het lastige is, wat je nu met al dit materiaal moet doen. Het is nog steeds moeilijk verteerbaar (want volledig doorgroeid met taaie brandnetelwortels) en tegelijkertijd heel waardevol voor de bodem. Brandnetel is rijk aan mineralen. Als je al dit afval zou afvoeren van de tuin, dan raak je veel waardevolle mineralen kwijt.
We willen de kringloop van mineralen op ons landje graag sluiten, dus moet er ook iets gedaan worden met dit moeilijke materiaal. We vonden de oplossing in het boek “vierduizend jaar kringlooplandbouw” van F.H. King (oorspronkelijk verschenen in 1911, in 2011 heruitgegeven in het Nederlands), waarin de traditionele landbouwmethoden van het verre Oosten worden beschreven: China, Japan en Korea. In deze landen was composteren de basis van de landbouw, en werd er nooit enig organisch materiaal weggegooid. Maar dan ook echt niets. Niet alleen resten van de land- en tuinbouw, maar ook de bagger uit de rivieren, de mest van dieren én mensen en zelfs de lemen hutten werden gecomposteerd en aan het land teruggegeven. Zo kon men duizenden jaren de bevolking voeden zonder verlies van bodemvruchtbaarheid. Een ongeëvenaarde prestatie.
Het geheim zit hem in een compostering in twee stappen.

fermentatie

In eerste instantie wordt het materiaal onder zuurstofarme omstandigheden gefermenteerd. Dat is een proces dat te vergelijken is met het maken van zuurkool, yoghurt of kuilvoer voor de koeien. Melkzuurbacteriën breken het materiaal voor een deel af, waarbij melkzuur gevormd wordt. Daarna volgt de tweede stap: het hele zaakje wordt alsnog luchtig opgezet in een composthoop, waar zuurstof wel een rol speelt in de afbraak. In de composthoop doen in eerste instantie vooral schimmels het werk, gevolgd door de onvolprezen regenwormen, die zich een weg eten door het organische materiaal. Hun uitwerpselen zijn in feite wat wij compost noemen. Te vergelijken met bosgrond: kruimelig en donker van kleur.

Met dit in gedachten hebben we een fermentatiehoop gemaakt voor al het moeilijk verteerbare materiaal: bramen, brandnetelwortels, koolstronken e.d. We hebben deze hoop opgezet op een stevig plastic zeil, gemengd met een bokashistarter (een mengsel van melkzuurbacteriën) en heel krachtig aangedrukt om alle lucht er uit te persen. Het juiste vochtgehalte is daarbij van groot belang: het moet zo nat zijn, dat er vocht tussen je vingers uit loopt als je een handvol samenknijpt. Daarna dekten we de hele zaak grondig en zo goed mogelijk luchtdicht af met nog meer zeilen, die we verzwaarden met stenen. Zo heeft dat anderhalf jaar gelegen.

Nu hebben we deze hoop open gemaakt en warempel: het is gelukt. Het materiaal is nog goed herkenbaar, maar ruikt fris zuur en alles is zachter geworden. Zelfs de houtachtige doornstengels van de bramen. Nu hebben we dit alles gemengd met het verse tuinafval en opgezet tot een luchtige composthoop. Wederom zorgvuldig met voldoende vocht er in. Afgedekt met vers grasmaaisel om uitdroging tegen te gaan, en nu maar weer afwachten…

onkruid

Fri, 08 Jul 2016 14:05:00 GMT

groeizaam weer

Als je de kruidentuin ziet liggen, valt er 1 ding meteen op: niet te vermijden en nadrukkelijk aanwezig: goudsbloemen! De tuin staat in volle bloei. Toen ik de goudsbloemen zaaide, heb ik een ruime afstand tussen de rijen aangehouden. Ik wilde tenslotte nog wel tussen de rijen door kunnen lopen om de bloemen te plukken. Maar de laatste weken is het zulk “groeizaam” weer geweest, met veel (héél veel) regen en redelijke temperaturen, dat de goudsbloemen flink zijn uitgestoeld en de paadjes helemaal zijn verdwenen. Dat maakt het plukken een beetje uitdagender.

knoopkruid

Natuurlijk is niet alleen de goudsbloem geweldig goed gegroeid. Ook de ongewenste kruiden (afgekort: onkruiden) zijn enorm gegroeid. De afgelopen twee weken was er geen dag zonder regen. Tot deze week; eindelijk was het een paar dagen achter elkaar droog. Het effect van al die nattigheid is een tuin, die overgroeid is met knoopkruid.
Knoopkruid is het meest gevreesde onkruid van Oost Nederland. Het wordt hier in de streek ook wel “stormkruid” genoemd, omdat het voor het eerst massaal opdook na de stormramp van Borculo, begin vorige eeuw. Het kruid schijnt letterlijk uit Amerika te zijn overgewaaid. Het zaad van knoopkruid is ieniemienie klein en licht, en de plant groeit binnen twee weken van een piepklein kiemplantje naar een breed uitgestoelde bos die op zijn beurt al weer bloeit en zaad vormt. Vandaar dat twee weken niet schoffelen (vanwege de regen) leidt tot een knoopkruid-tuin. De meeste “gewenste” kruiden zijn nu zo groot dat ze er niet van wakker liggen. Goudsbloem, echinacea en smeerwortel zijn veel groter dan knoopkruid en hebben er weinig last van. Maar de kleinere planten, zoals de arnica, de viooltjes en de jonge lavendel, gingen aardig schuil onder een deken van groen. De knoopkruidplanten met wortel en al uittrekken was deze week geen optie. De grond was nog zo verzadigd van vocht, dat de wortelkluiten te veel grond vasthielden. Als je onder deze omstandigheden onkruid gaat uittrekken en afvoeren, voer je je halve tuin mee af. Ik heb er voor gekozen de onkruidplanten direct boven de wortel af te knippen met een snoeischaar, en de wortel gewoon te laten zitten. Ik heb heel wat uren op mijn knieën in de tuin doorgebracht! En nu maar hopen dat ze niet opnieuw uitlopen. Op deze manier heb ik nu de helft van de kruidentuin weer “knoopkruidvrij” gemaakt. De andere helft volgt hopelijk volgende week. Het leverde in elk geval heel veel kruiwagens vol goed vers groen materiaal op voor de composthoop.

melde

Een ander onkruid dat ik veel tegenkom, is melde. Wel inheems. Melde houdt van omgewoelde grond. Je komt het altijd vooral het eerste jaar tegen in nieuw aangelegde tuinen. In de kruidentuin stonden er ook een aantal, die een belangrijke functie hadden: ze traden op als gastheren voor lieveheersbeestjes. Melde is erg gevoelig voor zwarte bladluis. Lieveheersbeestjes eten graag bladluis. Dus een aangetaste meldeplant her en der maakt de tuin aantrekkelijk voor lieveheersbeestjes. Zo heb ik altijd een legertje van deze kleine bondgenoten paraat, mocht er eens bladluis optreden in een “gewenste” plant.

Intussen bloeit er zo veel in de kruidentuin, dat ik voortdurend bloemen aan het plukken ben: goudsbloemen, Sint-Janskruidbloemen, de eerste bloemen van Echinacea purpurea, af en toe een verlate bloem van arnica, de lavendel en ook: veel, heel veel lindebloesem. De linde bloeit. Dat kun je zien, ruiken én horen. De hele boom zit vol met bijen, hommels en ander zoemend gedierte, dat mee profiteert van deze nectarbom. Ik droog de lindebloesem om hem te gebruiken in kruidenthee. Erg lekker en bovendien kalmerend en koortswerend.

23 september 2015: compost (deel 1)

Thu, 24 Sep 2015 12:19:00 GMT

De composthoop neemt in elke biologische tuin een centrale plaats in, ook al wordt ie vaak in een hoekje weggemoffeld. We willen hem liever niet zien. Toch is compost een essentieel onderdeel van biologisch tuinieren.

Over het maken van compost zijn boeken vol geschreven. De inzichten veranderen in de loop van de jaren enigszins, maar het uitgangspunt blijf hetzelfde: het sluiten van kringlopen, geen organisch materiaal verloren laten gaan. De enige manier om landbouwgrond vruchtbaar te houden (of terug vruchtbaar te maken) is het aanvoeren van organisch materiaal. Het composteren helpt om dit organisch materiaal beschikbaar te maken als voedsel voor planten.

vierduizend jaar kringlooplandbouw

In het verre oosten (China, Japan, Korea) heeft men een landbouwsysteem gekend dat meer dan tweeduizend jaar op dezelfde grond voldoende voedsel kon produceren voor een hele grote bevolking. Geen enkel ander systeem heeft ooit zo goed en zo langdurig de bodemvruchtbaarheid in stand gehouden. Compost was ook daar een centraal gegeven, en niets ging verloren. Alle organisch materiaal, waar men de hand op kon leggen, werd gecomposteerd. Niet alleen gewasresten en maaisel uit het wild, maar ook het materiaal dat uit rivieren en sloten werd gebaggerd, afgedankte delen van huizen die van stro en leem waren gemaakt, en zelfs menselijke uitwerpselen.

fosfaat

In de huidige westerse wereld gaat juist veel materiaal verloren. We doen ons best met de groene containers en het scheiden van afval, maar er gaat toch ook erg veel door het riool, om maar eens iets te noemen. In de landbouw wereldwijd begint zich al een nieuw probleem af te tekenen: een tekort aan fosfaat. Planten hebben fosfaat nodig om te groeien, en het wordt dan ook in de vorm van kunstmest op het land aangebracht. Maar de fosfaatmijnen in de wereld raken uitgeput. Al die fosfaat is via voedergewassen in ons vee terecht gekomen, en door het vee uitgeplast. Fosfaat komt in de urine terecht. Het grootste deel van de fosfaten die via kunstmest op het land zijn aangebracht, spoelen uiteindelijk via het riool en via het oppervlaktewater, naar de zee. Die wordt steeds fosfaatrijker, maar het land komt straks tekort.

Het sluiten van kringlopen wordt steeds belangrijker, willen we straks niet met een chronisch fosfaattekort komen te zitten.

Om kringlopen te sluiten is compost van groot belang. Alle organisch materiaal kan gecomposteerd worden, waardoor het beschikbaar komt voor het bodemleven. Dat zorgt er dan voor, dat er weer planten kunnen groeien.

Op mijn tuin probeer ik al jaren niets verloren te laten gaan. De groene container wordt hier niet gebruikt. Alle organische materiaal houden we hier.

de ideale composthoop

Nu is het maken van compost helemaal niet moeilijk, maar toch is er een belangrijk probleem: de zaden van planten op de composthoop blijven in leven, en gaan kiemen zodra je de compost over de tuin uitspreid. Met de compost zaai je ieder jaar weer een heleboel onkruid op je tuin. Ook plantenwortels en plantenziekten kunnen in de composthoop overleven, en zo over de tuin verspreid raken. Dat wil je natuurlijk niet.

De enige manier om dit met composteren te voorkomen, is de perfecte composthoop: de juiste hoeveelheid vocht, de juiste verhouding tussen stikstofrijk (vers groen, mest) en koolstofrijk (stro), de juiste begintemperatuur (zet geen hoop op in de winter!), goede afdekking, een hoop die groot genoeg is…. Als aan alle voorwaarden is voldaan zal er een composteringsproces op gang komen, waarbij de eerste dagen veel warmte vrijkomt. De hoop zal dan heet worden en gaan stomen. Temperaturen van 60 graden zijn voldoende om onkruidwortels, onkruidzaden en plantenziekten te doden.

Dat is het ideaalplaatje. De grote compostbedrijven, die de inhoud van onze groene containers verwerken, kunnen dat bereiken. En anders voegen ze wel warmte toe. Voor de kleinschalige composteerder in eigen tuin is dit veel lastiger. In 25 jaar biologisch tuinieren heb ik maar één keer meegemaakt, dat de composthoop op de tweede dag stoom afgaf. En dan nog werd die hoge temperatuur alleen bereikt in het binnenste van de hoop en niet aan de buitenkant. Ik heb in de loop der jaren heel wat onkruid gerecycled!

Er is gelukkig een methode, die die hoge temperaturen overbodig maakt. Die gaat terug op de technieken uit het verre oosten, die gelukkig niet helemaal vergeten zijn.

fermentatie

Het geheim zit hem in een twee fasen systeem. In de natuur komen veel micro-organismen voor, die in staat zijn organisch materiaal af te breken. Sommige microben gebruiken daarbij zuurstof, andere juist niet. Afbraak met behulp van zuurstof (aeroob) gebeurt in de composthoop. Daarom moet die altijd enigszins luchtig worden opgezet: er moet zuurstof bij kunnen. Afbraak zonder zuurstof bestaat er in verschillende vormen. Eén daarvan is rotting: dat willen we niet. Dat stinkt en er ontstaan ongezonde producten. Een andere anaerobe vorm van afbraak is fermentatie. Dat is de techniek die gebruikt wordt bij het maken van zuurkool of het inkuilen van ruwvoer voor het vee. Het materiaal wordt flink samengeperst om de lucht er uit te halen, en aangezuurd met melkzuurbacteriën. Die melkzuurbacteriën gaan nu het materiaal voorverteren. Als het materiaal bestaat uit witte kool, is het resultaat zuurkool. Licht zurig, fris, boordevol vitaminen en licht verteerbaar voor ons spijsverteringsstelsel. Als het beginmateriaal snijmaïs was, is het eindproduct kuilvoer. Ook vitaminerijk en fris zurig (maar eigenlijk niet zo geschikt voor het spijsverteringsstelsel van koeien, maar dat is een ander verhaal). Nemen we als beginmateriaal organisch afval uit onze tuin, zoals in zaad geschoten goudsbloemen, harde stengels van zonnebloemen of harde bolsters van walnoten, dan is het resultaat fris zurig en zacht. Materiaal dat op deze manier anaeroob is gefermenteerd, heeft nog dezelfde vorm maar is wel helemaal zacht geworden. Daarna kan het alsnog op de composthoop, om aeroob verder afgebroken te worden tot humus.

Daarom heb ik vanmorgen de hoop uitgetrokken goudsbloemen die vol zaten met zaad, eerst bestrooid met een starter met melkzuurbacteriën (in dit geval Bokashi) en flink aangedrukt door er op te gaan staan stampen. Daarna heb ik er landbouwplastic overheen gelegd, en dat heb ik vast gezet door er een laag grond op te gooien. Nu moet dat zes weken blijven liggen (langer mag ook) om te fermenteren. Als het goed is, kan er daarna geen kiemkrachtig zaad meer in zitten. Dan kan het op de gewone composthoop mee, en kan het volgend jaar worden “terug gegeven” aan de